ئاريان عه لى:
چیتر ناکرێت گۆڕانکارییە سیاسییەکانی جیهانی هاوچەرخ تەنها لە ڕێگەی گۆڕانی حیزب وحکومەتەکانەوە، یان هەڵکشانی ئەم حیزبە ودابەزینی ئەوی دیکەوە لێک بدرێنەوە. گۆڕانکارییە قووڵەکان لە سروشتی دەوڵەت، چەمکی دەسەڵات وپەیوەندی نێوان کۆمەڵگا وناوەندەکانی بڕیارداندا ڕوودەدەن. ئەزموونی سیاسیی ئەمریکای ئەمڕۆ، وئەو گۆڕانکارییانەی کە دیاردەی ترامپیسم لە گوتار وکردەوەی سیاسیدا دروستی کردوون، نموونەیەکی شایانی لێکۆڵینەوەن بۆ تێگەیشتن لە سروشتی ئەو قۆناغەی کە مۆدێرنیتەی سیاسی تێیدا تێدەپەڕێت. بردنەوەی حیزبێک لە هەڵبژاردندا بە مانای ئەوە نییە کە کۆمەڵگا بە ناچار چووبێتە قۆناغێکی سیاسیی نوێ، هەروەها دۆڕاندنی حیزبێکیش بە مانای لەناوچوونی ئەو بیرۆکە وسیاسەتانە نییە کە پێشتر پەیڕەوی کردوون. هەڵبژاردنەکان لەوانەیە ئەو کەسانە بگۆڕن کە بەڕێوەبردنی دەوڵەت دەگرنە ئەستۆ، بەڵام بە تەنها ناتوانن پێکهاتەی قووڵی دەسەڵات بگۆڕن. لێرەوە پرسیارێک سەرهەڵدەدات کە لە سنووری ئەزموونی ئەمریکاش تێدەپەڕێت: ئایا ئێمە لەبەردەم قەیرانێکداین لە چەمکی دیموکراسیدا، یان لەبەردەم گۆڕانکارییەک لە خودی چەمکی مۆدێرنیتە وشێوازی بەکارهێنانی دەسەڵاتدا، لە جیهانێکدا کە بەرژەوەندییە ئابووری وسیاسی وتەکنەلۆژییەکان تێکەڵی یەکتر بوون؟
بۆچی حکومەتەکان دەگۆڕێن، بەڵام سیاسەتەکان بەردەوام دەبن؟
دیموکراسیی مۆدێرن لەسەر بنەمای گۆڕینەوەی دەسەڵات دامەزراوە، بەو مانایەی هاووڵاتیان مافی هەڵبژاردنی نوێنەرەکانیان ولێپرسینەوەیان لەگەڵیان لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە هەیە. بەڵام کردەوەی سیاسی دژبەیەکییەکی ئاشکرا دەردەخات؛ چونکە حکومەت وحیزبەکان دەگۆڕێن، لە کاتێکدا هەندێک لە سیاسەتە ستراتیژییەکان، بە تایبەتی لە بوارەکانی ئاسایشی نیشتمانی، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان وئابووریدا، بەردەوام دەبن. ئەم بەردەوامییە تەنها بە هێزی دامەزراوەکان یان لاوازی حکومەتەکان ڕوون ناکرێتەوە، بەڵکو پێویستە سروشتی خودی دەوڵەتی مۆدێرن بخەینە بەر لێکۆڵینەوە. دەوڵەت تەنها حکومەتێک نییە کە بە گۆڕانی ئەنجامی هەڵبژاردنەکان دەگۆڕێت، بەڵکو سیستەمێکی تەواوی دامەزراوە وبەرژەوەندی وپابەندییە ناوخۆیی ودەرەکییەکانە کە لە زۆر کاتدا لە ویستی ئەو حیزبەش زیاتر دەڕوات کە دەگاتە دەسەڵات. لە ئەمریکادا ئەم کێشەیە بە ئاشکرا لە سیاسەتی دەرەوەدا دەردەکەوێت. ئەگەرچی بەڕێوەبەرایەتییەکان لە گوتار وئامرازەکانیاندا جیاوازن، بەڵام لە چوارچێوەی تۆڕێک لە بەرژەوەندی وهاوپەیمانی وهەژمارە ستراتیژییەکاندا هەنگاو دەنێن، ئەمەش گۆڕانکارییەکان لە گۆڕینی حیزبێک بە حیزبێکی دیکە قورستر دەکات. لەو چوارچێوەیەدا، ترامپیسم وەک دیاردەیەکی سیاسی دەردەکەوێت کە لە کەسایەتیی دۆناڵد ترەمپ وشێوازی تایبەتیی حوکمڕانییەکەی فراوانترە. ئەم دیاردەیە پەیوەندیی نێوان دەوڵەتی نەتەوەیی وجیهانگیری، وبەرژەوەندییە نیشتمانییەکان وپابەندییە نێودەوڵەتییەکان، دووبارە دەخاتەوە بەر باس. هەروەها هەوڵ دەدات گرنگییەکی نوێ بە چەمکی سەروەریی نیشتمانی بدات، لەبەردەم سیستەمێکی جیهانیدا کە بەرژەوەندییە ئابووری وسیاسییەکان تێیدا بە شێوەیەکی بێ‌وێنە پێکەوە گرێدراون.
بەڵام ترامپیسم بە پێویستی بە مانای گەڕانەوە بۆ دەوڵەتی نەتەوەییی کۆن یان کشانەوە لە جیهانگیری نییە، بەڵکو دەتوانرێت وەک هەوڵێک بۆ دووبارە دانانەوەی مەرجەکانی بەشداری لە سیستەمی جیهانیدا لێک بدرێتەوە. چونکە ئەو دەوڵەتەی کە دروشمی پاراستنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانی بەرز دەکاتەوە، بە پێویستی ئامرازەکانی جیهانگیری بەجێ ناهێڵێت، بەڵکو لەوانەیە هێزی ئابووری وتەکنەلۆژی وبازرگانیی خۆی بەکاربهێنێت بۆ دووبارە داڕشتنەوەی شوێنی خۆی لەناو ئەو سیستەمەدا. لێرەوە دژبەیەکییەکی گرنگ سەرهەڵدەدات: ئایا ترامپیسم هەوڵ دەدات دەوڵەتی نەتەوەیی لەبەردەم جیهانگیریدا زیندوو بکاتەوە، یان دەیەوێت مۆدێلێکی نوێی دەوڵەت بەرهەم بهێنێت کە هەمان ئامرازەکانی جیهانگیری بەکاربهێنێت بۆ بەهێزکردنی سەروەری ونفووزی خۆی؟
سنووری توانای دەنگدەر بۆ کاریگەری دانان لەسەر بڕیارەکانی جەنگ وئاشتی چییە؟
ئەگەر هاووڵاتی مافی هەڵبژاردنی حکومەتی هەبێت، ئەوا سروشتییە بپرسین ئەم مافە تا چەند دەگاتە بڕیارەکانی دەوڵەت لە دەرەوەی سنوورەکانی خۆی. ئەو دەنگدەرەی کە بە پشتبەستن بە بەڵێنە ئابووری وکۆمەڵایەتییەکان دەنگ بە حیزب یان سەرۆکێک دەدات، لەوانەیە خۆی لەبەردەم بڕیارگەلێکی پەیوەست بە جەنگ وهاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەکاندا ببینێتەوە کە بە پێویستی لەگەڵ ئەولەویەت وخواستەکانی ناگونجێن. ئەم دژبەیەکییە کاتێک دەردەکەوێت کە سیاسەتی دەرەوە دەبێتە بوارێک کە تێیدا هەژمارە سەربازی وئابووری وستراتیژییەکان تێکەڵ دەبن، بە شێوەیەک کە پرۆسەی بڕیاردان لەوە ئاڵۆزتر دەبێت کە دەنگدەر بتوانێت بە ئاسانی چاودێریی بکات یان ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەری دابنێت. دیموکراسی تەنها بەو مانایە نییە کە هاووڵاتی بەشداری لە هەڵبژاردنی فەرمانڕەوایاندا بکات، بەڵکو پرسیاری سنووری دەسەڵاتی ئەو لەسەر ئەو بڕیارانەش دەوروژێنێت کە فەرمانڕەوایان بە ناوی ئەوەوە دەریان دەکەن. لێرەدا بۆشاییەک دەردەکەوێت لەنێوان دیموکراسی وەک میکانیزمێکی هەڵبژاردن، ودیموکراسی وەک بەشدارییەکی ڕاستەقینە لە ئاراستەکردنی سیاسەتە گشتییەکاندا.
ئەزموونی ئەمریکا نموونەیەکە بۆ ئەم کێشەیە؛ چونکە هەڵوێست بەرامبەر جەنگ لەگەڵ ئێران، پەیوەندی لەگەڵ ئیسرائیل وئەولەویەتە ئابوورییە ناوخۆییەکان، بابەتگەلێک نین کە لە ویستی دەنگدەران جیا بن، بەڵام لە هەمان کاتدا پەیوەستن بە هەژمارە ستراتیژی ودامەزراوەییەکانەوە کە لە سنووری ئەنجامی سندووقەکانی دەنگدان تێدەپەڕن. ئەم بابەتە زیاتر ئاڵۆز دەبێت کاتێک لە چوارچێوەی ئەو گۆڕانکارییانەدا بیخەینە بەر باس کە مۆدێرنیتەی سیاسی بەخۆیەوە دەیبینێت. هاووڵاتی لە دەوڵەتی مۆدێرندا چیتر تەنها ڕووبەڕووی حکومەتێک وبڕیارەکانی یەک سەرچاوە نابێتەوە، بەڵکو ڕووبەڕووی سیستەمێکی فراوان لە بەرژەوەندی وپابەندی ولایەنە کاریگەرەکان دەبێتەوە کە لە بڕیاری سیاسی کاریگەری دەدەن، بەبێ ئەوەی بە پێویستی ئامرازە ڕاستەوخۆکانی لێپرسینەوەیان لەبەردەستدا بێت. بەم شێوەیە، پرسیارەکە تەنها ئەوە نییە کە کێ حاکم هەڵدەبژێرێت، بەڵکو ئەوەشە کە هاووڵاتی تا چەند دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئەو بڕیارانە دابنێت کە لە سنووری دەسەڵاتی هەڵبژاردنی تێدەپەڕن، بە تایبەتی کاتێک پەیوەندییان بە جەنگ وئاشتی وبەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەکانەوە هەبێت.
ئایا بەرژەوەندییە ستراتیژییەکان دەبنە دەسەڵاتێکی سەربەخۆ لە نوێنەرایەتیی دیموکراتی؟
چیتر دەسەڵات لە دەوڵەتی هاوچەرخدا تەنها لە دامەزراوە دەستوورییە کۆنەکاندا، یان لەو کەسانەدا کۆ نەبووەتەوە کە پۆستە سیاسییەکان دەگرنە ئەستۆ. ئابووریی جیهانی، کۆمپانیا فرە نیشتمانییەکان، دامەزراوە داراییەکان، کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکان وپیشەسازییە سەربازییەکان، بوونەتە هۆکارگەلێکی کاریگەر لە ئاراستەکردنی سیاسەتە گشتییەکان ودروستکردنی بڕیارەکاندا. کۆمپانیا تەکنەلۆژییە گەورەکان هێزی خۆیان تەنها لە خاوەندارێتیی سەرمایەی دارایی ناگرن، بەڵکو کاریگەرییەکەیان دەگاتە خاوەندارێتیی ژێرخانی دیجیتاڵی، داتا، پلاتفۆرمەکانی پەیوەندی وزانیاری. کۆمپانیا دارایی وئابوورییە فرە نیشتمانییەکانیش کاریگەری لە جوڵەی سەرمایە وبازاڕ ووەبەرهێنانەکاندا دەکەن. لە هەمان کاتدا، پیشەسازییە سەربازییەکان ودامەزراوەکانی ئاسایش وبەرگری بە سیستەمەکانی بەرژەوەندیی ستراتیژیی دەوڵەتەکانەوە پەیوەستن. میدیا وپلاتفۆرمەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانیش ڕۆڵێکی زیاتر لە پێکهێنانی بۆچوونی گشتی وئاراستەکردنی گفتوگۆی سیاسی دەگێڕن. ئەمە بەو مانایە نییە کە ئەم هێزانە جێگەی دەوڵەت دەگرنەوە یان بە شێوەیەکی تەواو کۆنترۆڵی دەکەن، بەڵکو مانای ئەوەیە کە چەمکی دەسەڵات ئاڵۆزتر بووە وبڕیاری سیاسی چیتر بەرهەمی ویستی یەک لایەن نییە. حکومەتەکان لە ژینگەیەکدا هەنگاو دەنێن کە تێیدا بەرژەوەندییە ئابوورییەکان لەگەڵ هەژمارە ئاسایشییەکان، فشارە نێودەوڵەتییەکان وپێشکەوتنە تەکنەلۆژییەکان تێکەڵ دەبن.
لێرەدا یەکێک لە دژبەیەکییەکانی مۆدێرنیتەی هاوچەرخ دەردەکەوێت: هاووڵاتی لە ڕووی بنەماوە دەنگێکی هەڵبژاردنیی یەکسانی هەیە، بەڵام توانای کاریگەری دانانی لەسەر ئەو هێزە ئابووری وتەکنەلۆژییانەی کە ژیانی ڕۆژانەی ئەو شێوە دەدەن، بە پێویستی لەگەڵ ئەو دەنگە یەکسان نییە. ڕەوایەتیی سیاسی لە دامەزراوە وهەڵبژاردنەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، لە کاتێکدا هێزە ئابووری وتەکنەلۆژییەکان نفووزی خۆیان لە خاوەندارێتیی سەرچاوە وزانیاری وژێرخان وئامرازەکانی کاریگەرییەوە وەردەگرن. لەبەر ئەوە، ئەو تەحەددییەی کە دیموکراسی ڕووبەڕووی دەبێتەوە، چیتر تەنها لە چاودێریکردنی حکومەت ولێپرسینەوە لە بەرپرساندا کورت نابێتەوە، بەڵکو پەیوەندی بە توانای ئەوەشەوە هەیە کە ناوەندە نوێکانی نفووز بخاتە ژێر چاودێری ولێپرسینەوەی گشتییەوە. لێرەدا دەتوانین بپرسین: ئایا دامەزراوە دیموکراتییەکان هێشتا توانای ئەوەیان هەیە ئەم فراوانبوونەی ناوەندەکانی نفووز لەخۆ بگرن؟ یان ئێمە لەبەردەم گۆڕانکارییەکداین لە پێکهاتەی دەسەڵاتدا، کە تێیدا دامەزراوە سیاسییەکان بوونەتە یەکێک لە لایەنەکانی سیستەمێکی فراوانتر کە هێز تێیدا لەنێوان دەوڵەت وسەرمایە وتەکنەلۆژیدا دابەش دەبێت؟ مۆدێرنیتەیەک کە بەڵێنی فراوانکردنی ئازادیی مرۆڤ وبەشداریی ئەو لە بڕیارداندا دەدات، ئەمڕۆ ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی نوێ دەبێتەوە؛ ئەویش توانای ئەوەیە کە ئامرازەکانی پێشکەوتنی ئابووری وتەکنەلۆژی نەبنە سەرچاوەیەکی دەسەڵات کە لە کۆمەڵگا تێبپەڕێت.
ئایا سەرۆک دەتوانێت سیاسەتی دەرەوە بەکاربهێنێت بۆ قەرەبووکردنەوەی زیانەکانی لە سیاسەتی ناوخۆییدا؟
سیاسەتی دەرەوە بوارێکی جوڵەی جیاواز لە سیاسەتی ناوخۆیی بۆ سەرۆکانی دەوڵەتەکان دابین دەکات. لە کاتێکدا بڕیارە ناوخۆییەکان زۆرجار بە بودجە ویاسادانان وسازشەکانی پەرلەمانەوە پەیوەستن، سیاسەتی دەرەوە ئامرازگەلی فراوانتری جوڵە بۆ سەرۆک دابین دەکات، بە تایبەتی لە بوارەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان وئاسایش وبەرگریدا. کاتێک سەرۆکێک ڕووبەڕووی قەیرانی ناوخۆیی دەبێتەوە یان حیزبەکەی کۆنترۆڵی پەرلەمان لەدەست دەدات، لەوانەیە سیاسەتی دەرەوە ببێتە بوارێک بۆ پاراستنی ئامادەبوونی سیاسیی ودووبارە داڕشتنەوەی وێنەی خۆی لەبەردەم بۆچوونی گشتیدا. بەڵام ئەم ئەگەرییە بەو مانایە نییە کە هەموو بڕیارێکی دەرەکی لەسەر بنەمای هەژماری هەڵبژاردن یان ویستی قەرەبووکردنەوەی شکستە ناوخۆییەکان دەردەچێت؛ چونکە بڕیارە نێودەوڵەتییەکان چەندین هۆکاری جیاواز لەخۆ دەگرن وناکرێت بە هۆکاری کەسیی سەرۆک کورت بکرێنەوە. لە ئەزموونی ئەمریکادا، ئەم بابەتە گرنگییەکی تایبەتی هەیە، بەهۆی فراوانیی دەسەڵاتەکانی سەرۆک لە بەڕێوەبردنی پەیوەندییە دەرەکییەکان وشوێنی ئەمریکا لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا. سیاسەتی دەرەوە تەنها درێژکراوەی سیاسەتی ناوخۆیی نییە، بەڵکو بوارێکیشە کە بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان وهاوسەنگییە نێودەوڵەتییەکان تێیدا یەکدەگرن.
بەڵام گرنگتر لەوە ئەوەیە کە بەکارهێنانی سیاسەتی دەرەوە بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانە ناوخۆییەکان، سروشتی پەیوەندیی گۆڕاوی نێوان دەسەڵات وکۆمەڵگا دەردەخات. سەرۆک لە بۆشاییەکی سیاسییدا هەنگاو نانێت، بەڵکو هەوڵ دەدات ڕەوایەتی و پێگەی سیاسیی خۆی بپارێزێت لەناو سیستەمێکدا کە تێیدا ململا‌نێی هەڵبژاردن لەگەڵ بەرژەوەندییە ستراتیژییەکان و فشارە ئابوورییەکان تێکەڵ دەبن. لێرەوە دەتوانین بەشێک لە دیاردەی ترامپیسم تێبگەین؛ چونکە ئەم دیاردەیە تەنها پرسیار لەسەر چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی پەیوەندییە دەرەکییەکانی ئەمریکا ناهێنێتە ئاراوە، بەڵکو گفتوگۆ لەبارەی مانای سەرکردایەتیی سیاسی، سنووری دەسەڵاتی سەرۆکایەتی و سروشتی پەیوەندیی نێوان بەرژەوەندیی نیشتمانی و پێگەی نێودەوڵەتیش دووبارە دەکاتەوە. ئەمەش دووبارەمان دەگەڕێنێتەوە بۆ پرسیاری مۆدێرنیتە: ئایا دەوڵەتی مۆدێرن هێشتا توانای ئەوەی هەیە پێداویستییە ناوخۆییەکانی کۆمەڵگا لە ڕۆڵی دەرەکیی خۆی جیا بکاتەوە، یان تێکەڵبوونی جیهانی ئەم دوو بوارەی بە ئاستێک گەیاندووە کە ئیتر ناکرێت یەکێکیان بەبێ ئەوی دیکە لێک بدرێتەوە؟
ئەوەی گۆڕانکارییە سیاسییە هاوچەرخەکان دەریدەخەن، تەنها ململا‌نێی نێوان حیزبەکان یان کێبڕکێی نێوان کەسایەتییەکان بۆ گەیشتن بە دەسەڵات نییە، بەڵکو گفتوگۆیەکی قووڵترە لەبارەی سروشتی دەوڵەت وچەمکی دیموکراسی وسنووری سەروەری لە جیهانێکدا کە ناوەندەکانی هێز بەردەوام دەگۆڕێن. مۆدێرنیتە قۆناغێکی مێژوویی نییە کە بە دامەزراندنی دامەزراوە سیاسی وئابوورییەکانی کۆتایی پێ هاتبێت، بەڵکو پرۆسەیەکی بەردەوامی گۆڕانکارییە کە چەمک وئامرازەکانی دووبارە پێکدەهێنێتەوە. ئەگەر مۆدێرنیتە لە قۆناغەکانی پێشوودا بە دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی ودامەزراوە دیموکراتییەکان وفراوانکردنی مافەکانی هاووڵاتیانەوە پەیوەست بوو، ئەوا تەحەددییەکانی ئەمڕۆ پرسیاری نوێ لەبارەی توانای ئەم دامەزراوانە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ جیهانگیری وکۆمپانیا فرە نیشتمانییەکان وتەکنەلۆژیا وفرەیی ناوەندەکانی نفووز دەوروژێنن.
لەو چوارچێوەیەدا، نابێت ترامپیسم وەک دیاردەیەکی هەڵبژاردنیی تێپەڕ لێک بدرێتەوە، هەروەها نابێت وەک تەنها مۆدێلی مۆدێرنیتەی نوێش سەیر بکرێت، بەڵکو وەک یەکێک لە دەربڕینە سیاسییەکانی ئەو ململا‌نێیە دەبینرێت کە لەبارەی داهاتووی دەوڵەت وشوێنی ئەو لە سیستەمی جیهانیدا هەیە. ئەم دیاردەیە گرژیی نێوان دەوڵەتی نەتەوەیی وجیهانگیری، نێوان ویستی هەڵبژاردن وناوەندەکانی نفووز، ونێوان سەروەریی نیشتمانی وتێکەڵبوونی ئابووری وتەکنەلۆژی دەردەخات. لەوانەیە چیتر پرسیاری سەرەکی ئەوە نەبێت کێ لە هەڵبژاردندا دەباتەوە وکێ دەدۆڕێت، بەڵکو کێ ئەو توانایەی هەیە داهاتووی دەوڵەت وکۆمەڵگا شێوە بدات؟ کاتێک دەسەڵات لەنێوان دامەزراوە سیاسییەکان وسەرمایە وتەکنەلۆژیا وناوەندە نێودەوڵەتییەکانی نفووزدا دابەش دەبێت، دووبارە پێناسەکردنەوەی دیموکراسی وشوێنی هاووڵاتی لە بڕیارداندا دەبێتە یەکێک لە گرنگترین تەحەددییەکانی مۆدێرنیتەی هاوچەرخ. داهاتووی مۆدێرنیتە تەنها بەوە دیاری ناکرێت کە دەوڵەتەکان تا چەند توانای ئابووری وسەربازی وتەکنەلۆژی بەدەست دەهێنن، بەڵکو بەوەش دیاری دەکرێت کە تا چەند دەتوانن ئەم هێزە لە چوارچێوەی ڕەوایەتی ولێپرسینەوە وبەشداریی مرۆییدا بهێڵنەوە. لێرەدا دژبەیەکییە گەورەکە خۆی دەردەخات: هەرچەندە ئامرازەکانی مرۆڤ بۆ گۆڕینی جیهان بەهێزتر دەبن، پێویستی بە دووبارە بیرکردنەوە لەوەی کێ مافی ئاراستەکردنی ئەم ئامرازانەی هەیە وبۆ چ ئامانجێک بەکاردەهێنرێن، زیاتر دەبێت.
