دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز دوشنبه ۶ آوریل در یک کنفرانس مطبوعاتی در کاخ سفید، لحن تهدیدآمیز خود علیه ایران را باز هم تندتر کرد و گفت اگر تهران تا پایان ضربالاجل تعیینشده با شروط واشینگتن موافقت نکند، آمریکا ظرف «چهار ساعت» همه پلها و نیروگاههای ایران را نابود خواهد کرد. او در ادامه افزود که «تمام کشور را میتوان در یک شب از بین برد» و گفت آن شب «ممکن است فرداشب» باشد. ترامپ در عین حال مدعی شد که آمریکا چنین سناریویی را نمیخواهد، اما تأکید کرد مهلت سهشنبه برای توافق نهایی است و تمدید دوباره آن «بسیار بعید» به نظر میرسد. رئیسجمهور آمریکا در این نشست خبری، ضمن اشاره به پاسخ تازه ایران به پیشنهادهای مطرحشده برای آتشبس، گفت تهران «پیشنهاد مهمی» ارائه کرده، اما این پیشنهاد «به اندازه کافی خوب نیست». او بار دیگر شرط اصلی خود را تکرار کرد: توافقی که هم به باز شدن تنگه هرمز بینجامد و هم خواستههای واشینگتن را تأمین کند. ترامپ همچنین تهدیدهای خود علیه زیرساختهای غیرنظامی ایران را آشکارتر از قبل بیان کرد و در پاسخ به این پرسش که آیا هدف قرار دادن نیروگاههای برق میتواند جنایت جنگی محسوب شود، گفت نگرانیای در این باره ندارد و ادعا کرد «جنایت جنگی واقعی این است که ایران به سلاح هستهای دست پیدا کند».
ترامپ در همین کنفرانس مطبوعاتی، علاوه بر تهدید مستقیم ایران، از ناتو، استرالیا، ژاپن و کره جنوبی نیز انتقاد کرد و آنها را به دلیل همراهی نکردن با آمریکا در جنگ علیه ایران زیر سؤال برد. او همچنین مدعی شد ایالات متحده کوشیده بود برای کمک به معترضان ایرانی سلاح ارسال کند، اما این سلاحها هرگز به دست کسانی که واشینگتن مدنظر داشت نرسیده است. این ادعا که پیشتر نیز از سوی او مطرح شده بود، با واکنش و تکذیب گروههایی در میان احزاب کُرد ایرانی روبهرو شده است. ترامپ در بخش دیگری از سخنانش رسانهها را نیز تهدید کرد و گفت اگر منبع افشای اطلاعات مربوط به یک خلبان آمریکایی مفقودشده در ایران را معرفی نکنند، ممکن است با پیگرد و حتی زندان مواجه شوند.
این مواضع تند در حالی بیان شد که همزمان تلاشهای فشردهای برای دست یافتن به یک آتشبس موقت در جریان است. بر اساس گزارشها، آمریکا، ایران و چند میانجی منطقهای بر سر یک طرح دو مرحلهای گفتوگو میکنند که در مرحله نخست، آتشبسی ۴۵ روزه برقرار شود و سپس در این فاصله، مذاکرات برای پایان دائمی جنگ ادامه یابد. با این حال، تهران با نسخهای از آتشبس که تنها به توقف موقت درگیریها بینجامد، موافق نیست. مقامهای ایرانی اعلام کردهاند که خواهان پایان دائمی جنگ هستند و بازگشایی تنگه هرمز را نیز در برابر یک «آتشبس موقت» نخواهند پذیرفت. خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی گزارش داده است پاسخ ایران به میانجیها تهیه شده و تهران آن را بر پایه «منافع ملی» خود تنظیم کرده است. در همین حال، یک مقام آگاه نیز گفته است طرحی که با میانجیگری پاکستان تدوین شده، شامل آتشبس فوری، بازگشایی تنگه هرمز و سپس ۱۵ تا ۲۰ روز گفتوگو برای نهایی کردن توافق گستردهتر است.
در سطح منطقهای نیز فشار برای جلوگیری از گسترش بحران ادامه دارد. شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، وزیر خارجه قطر، در گفتوگو با عباس عراقچی تأکید کرد که تنها راه خروج از بحران جاری، راهحل دیپلماتیک است. او در عین حال ادامه هدف قرار گرفتن قطر و دیگر کشورهای منطقه از سوی ایران را رد کرد. در امارات متحده عربی نیز انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیسجمهور، هشدار داد هر توافقی باید عبور و مرور آزاد از تنگه هرمز را تضمین کند و در عین حال به برنامه هستهای و توان موشکی و پهپادی ایران نیز بپردازد؛ در غیر این صورت، به گفته او، خاورمیانه با وضعیتی «خطرناکتر و بیثباتتر» روبهرو خواهد شد.
در میدان جنگ، اما از شدت درگیریها کاسته نشده است. اسرائیل اعلام کرد موج تازهای از حملات علیه آنچه «اهداف رژیم» در تهران خواند، به پایان رسانده و همچنین سه فرودگاه در پایتخت ایران، از جمله مهرآباد، را هدف قرار داده است. بنا بر ادعای ارتش اسرائیل، این حملات در راستای تضعیف نیروی هوایی ایران و نیز توان هوایی سپاه پاسداران انجام شده است. در کنار این، اسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، اعلام کرد کشورش رئیس سازمان اطلاعات سپاه پاسداران، مجید خادمی، را کشته است و همزمان تهدید کرد رهبران ایران را «یکییکی» تعقیب خواهد کرد. سپاه پاسداران نیز کشته شدن خادمی را تأیید کرد و او را «شهید» خواند. اسرائیل همچنین مدعی شد به بزرگترین مجتمع پتروشیمی ایران در عسلویه ضربه زده و صنایع فولاد و پتروشیمی ایران را بهشدت آسیب زده است.
در ایران، منابع مختلف از ادامه تلفات انسانی و خسارات زیرساختی خبر میدهند. در حملات بامداد دوشنبه، دستکم ۲۵ نفر، از جمله شش کودک، در نقاط مختلف کشور کشته شدهاند. گزارشها حاکی است در حمله به منطقهای در جنوبغرب تهران ۱۳ نفر جان باختهاند، در قم پنج نفر کشته شدهاند و در دیگر شهرها نیز چندین نفر دیگر در جریان بمبارانها جان خود را از دست دادهاند. در تهران، حمله به دانشگاه صنعتی شریف به قطع گاز در بخشهایی از پایتخت انجامید، هرچند تلویزیون دولتی ایران بعداً اعلام کرد مشکل برطرف و جریان گاز دوباره برقرار شده است. خبرگزاری فارس همچنین از آسیب دیدن مرکز داده این دانشگاه، که گفته میشود بخشی از زیرساخت سکوی ملی هوش مصنوعی را در خود جای داده، خبر داد.
درگیریها تنها به ایران و اسرائیل محدود نمانده و دامنه آن به خلیج فارس و کشورهای اطراف نیز کشیده شده است. ایران اعلام کرده نیروهای آمریکایی مستقر در جزیره بوبیان کویت را هدف قرار داده و همچنین سپاه پاسداران گفته است برای اجرای «نظم جدید» در تنگه هرمز در حال تکمیل آمادگیهای عملیاتی است. کویت از زخمی شدن شش نفر در پی سقوط بقایای پرتابهها در یک منطقه مسکونی خبر داده و امارات نیز اعلام کرده در فجیره در پی نزدیک شدن یک پهپاد از سمت ایران به ساختمان شرکت مخابراتی «دو» در حال رسیدگی به یک حادثه است. همزمان گزارش شد که یک نفتکش مرتبط با شرکت ژاپنی با موفقیت از تنگه هرمز عبور کرده است؛ نشانهای از آنکه با وجود تنشهای شدید، این گذرگاه راهبردی هنوز بهطور کامل از کار نیفتاده است.
در اسرائیل نیز حملات ایران تلفات بر جای گذاشته است. خدمات امدادی اسرائیل اعلام کردند اجساد هر چهار فرد مفقود در زیر آوار ساختمانی مسکونی در حیفا که روز یکشنبه بر اثر اصابت موشک ایرانی ویران شده بود، پیدا شده است. این در حالی است که ایران مدعی است همچنان توان هدف قرار دادن کشتیها و زیرساختهای مرتبط با آمریکا و اسرائیل را در منطقه حفظ کرده و رسانههای دولتی جمهوری اسلامی از حمله به یک کشتی مرتبط با اسرائیل و نیز عقبنشینی یک ناو تهاجمی آمریکا به جنوب اقیانوس هند خبر دادهاند؛ ادعاهایی که مستقلاً قابل راستیآزمایی نیستند.
همزمان نگرانی از تبعات انسانی و زیستمحیطی جنگ نیز افزایش یافته است. آژانس بینالمللی انرژی اتمی تأیید کرده که حملات اخیر در نزدیکی نیروگاه هستهای بوشهر به فاصلهای بسیار کم از محوطه این تأسیسات رسیده، هرچند خود نیروگاه آسیب ندیده است. رافائل گروسی هشدار داده است ادامه چنین حملاتی میتواند به یک حادثه شدید پرتوزا با پیامدهایی جبرانناپذیر برای ایران و منطقه بینجامد. کمیته بینالمللی صلیب سرخ نیز نسبت به تخریب زیرساختهای حیاتی غیرنظامی و خطر حمله به تأسیسات هستهای هشدار داده است. آنتونیو کوستا، رئیس شورای اروپا، هم با اشارهای روشن به تهدیدهای ترامپ گفت هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی، بهویژه تأسیسات انرژی، «غیرقانونی و غیرقابل قبول» است.
جنگ در عین حال اثرات اقتصادی گستردهای نیز بر جای گذاشته است. کره جنوبی در حال طراحی مسیرهای جایگزین برای تأمین نفت خود از طریق بندر ینبع عربستان در دریای سرخ است تا وابستگی به مسیر هرمز را کاهش دهد. سریلانکا نیز به دلیل جهش قیمت جهانی انرژی، بهای گاز مایع را بار دیگر بهطور چشمگیر افزایش داده است. این تحولات نشان میدهد که بحران کنونی دیگر فقط یک رویارویی نظامی میان ایران، آمریکا و اسرائیل نیست، بلکه به تهدیدی مستقیم برای امنیت انرژی، ثبات منطقهای و زندگی روزمره میلیونها نفر در خاورمیانه و فراتر از آن تبدیل شده است.
در مجموع، کنفرانس مطبوعاتی دوشنبه ترامپ نه نشانهای از عقبنشینی، بلکه بیان آشکار مرحله تازهای از فشار حداکثری بود: فشار برای واداشتن تهران به پذیرش توافقی که شامل خواستهای آمریکاست. در مقابل، ایران نیز هم از ادامه مقاومت نظامی سخن میگوید و هم میکوشد هر آتشبسی را به تضمینی برای پایان واقعی جنگ تبدیل کند. در چنین وضعی، با نزدیک شدن زمان پایان ضربالاجل ترامپ، منطقه در یکی از خطرناکترین لحظههای خود ایستاده است؛ لحظهای که در آن، هر شکست در دیپلماسی میتواند راه را برای حملاتی بسیار ویرانگرتر باز کند.
پاسخ ۱۰ مادهای ایران به طرح صلح؛ آتشبس پیش از پایان ضربالاجل ترامپ همچنان دور از دسترس است
با نزدیک شدن به پایان ضربالاجل تعیینشده از سوی دونالد ترامپ برای پذیرش توافق، گزارشها حاکی است ایران پاسخ خود به پیشنهادهای مطرحشده برای پایان جنگ را در قالب یک طرح ۱۰ مادهای به میانجیها ارائه کرده است؛ پاسخی که مقامهای آمریکایی آن را «حداکثری» توصیف کردهاند و نشانهای از دشواری دستیابی به آتشبس پیش از مهلت اعلامشده از سوی واشینگتن به شمار میرود.
بر اساس این گزارش، ایالات متحده، ایران و گروهی از میانجیهای منطقهای در حال گفتوگو بر سر یک توافق دو مرحلهای هستند که در مرحله نخست، آتشبس ۴۵ روزه برقرار شود و در مرحله دوم، از این فرصت برای مذاکره بر سر پایان کامل جنگ استفاده شود. با این حال، منابع آگاه میگویند شانس دستیابی به توافق پیش از پایان ضربالاجل ساعت ۸ شب سهشنبه به وقت شرق آمریکا، در حال حاضر اندک است.
به گفته مقامهای آمریکایی و خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی، پاسخ ایران روز دوشنبه از طریق میانجیهای پاکستانی ارسال شده است. در این پاسخ، تهران تأکید کرده که هدف باید پایان دائمی جنگ باشد، نه صرفاً یک آتشبس موقت. همین موضوع اکنون یکی از اصلیترین گرههای مذاکرات به شمار میرود و میانجیها در تلاشاند فرمولی پیدا کنند که آتشبس احتمالی را به توقف پایدار درگیریها پیوند دهد.
ایران در این پاسخ همچنین خواستار آن شده که پایان جنگ در ایران با توقف درگیریها در دیگر نقاط منطقه، از جمله لبنان، نیز همراه باشد؛ جایی که اسرائیل همچنان به عملیات نظامی خود ادامه میدهد. علاوه بر این، تهران خواهان تدوین یک پروتکل برای عبور امن از تنگه هرمز، پرداخت هزینههای بازسازی و نیز لغو تحریمهای آمریکا و جامعه بینالمللی شده است.
در واشینگتن، ترامپ در واکنش به این پاسخ گفته است که پیشنهاد ایران «مهم» است، اما «کافی نیست». او همچنین تأکید کرده که تمدید دوباره ضربالاجل «بسیار بعید» است. ترامپ بار دیگر تهدید کرده که اگر توافقی حاصل نشود، دستور حملات گسترده به زیرساختهای غیرنظامی ایران را صادر خواهد کرد و گفته است در آن صورت «نه پلی باقی خواهد ماند و نه نیروگاهی». این تهدیدها در حالی مطرح میشود که حمله به زیرساختهای حیاتی غیرنظامی میتواند از منظر حقوق بینالملل مصداق جنایت جنگی تلقی شود و واکنش متقابل ایران نیز میتواند پیامدهای سنگینی برای غیرنظامیان در سراسر منطقه داشته باشد.
در همین حال، ایران نیز هشدار داده است که در صورت شکست مذاکرات و ادامه فشارها، تأسیسات انرژی و آب در کشورهای خلیج فارس ممکن است هدف تلافی قرار گیرند؛ تهدیدی که نگرانیها درباره گسترش دامنه جنگ به سراسر منطقه را افزایش داده است.
گزارشها همچنین نشان میدهد که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در تماس تلفنی با ترامپ نسبت به احتمال توافق آتشبس ابراز نگرانی کرده است. به گفته یک مقام اسرائیلی، ترامپ در این گفتوگو تأکید کرده که اگر ایران با خواستههای آمریکا موافقت کند، آتشبس ممکن است برقرار شود، اما در عین حال از شرط اصلی خود عقبنشینی نخواهد کرد؛ شرطی که بر اساس آن ایران باید همه ذخایر اورانیوم غنیشده خود را تحویل دهد و متعهد شود غنیسازی را از سر نگیرد.
در مجموع، پاسخ تازه ایران نشان میدهد که تهران به دنبال یک توافق محدود و موقت نیست و میکوشد توقف جنگ را با مجموعهای از تضمینهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی پیوند بزند. اما در سوی دیگر، واشینگتن همچنان با زبان تهدید سخن میگوید و اسرائیل نیز نسبت به هرگونه آتشبس هشدار میدهد. به این ترتیب، هرچند مسیر دیپلماسی هنوز کاملاً بسته نشده، اما چشمانداز رسیدن به توافق پیش از پایان مهلت ترامپ همچنان تیره و شکننده به نظر میرسد.
