Table of Contents
نیروهای حزب دموکرات کردستان ایران – AP Photo
ناداو ایال، روزنامهنگار و ستوننویس اسرائیلی، در گزارشی تحقیقی با عنوان «رویاهای بلندپروازانه؛ افشاگریهای تازه درباره طرح تغییر رژیم در ایران» نوشته است که تغییر حکومت در تهران، برخلاف مواضع رسمی، یکی از اهداف اصلی اسرائیل در جنگ با ایران بوده است. این گزارش در وبسایت یدیعوت آحرونوت منتشر شده و به گفته نویسنده، بر گفتوگو با بیش از ۱۰ مقام سیاسی، نظامی و اطلاعاتی اسرائیل استوار است که شماری از آنان مستقیماً در جلسات تصمیمگیری حضور داشتهاند. ایال تأکید کرده است که بخشهایی از طرح موساد همچنان محرمانه مانده و در گزارش او منتشر نشده است. بنابراین، اطلاعات ارائهشده عمدتاً به نقل از منابع ناشناس اسرائیلی است و جزئیات آن بهطور مستقل یا از طریق اسناد رسمی تأیید نشده است.
«ایجاد شرایط برای تغییر رژیم»
بر اساس این گزارش، هدف رسمی جنگ هرگز بهطور عمومی اعلام نشد، اما در جلسات داخلی از عبارت «ایجاد شرایط برای تغییر رژیم» استفاده میشد. این عبارت حاصل مصالحه میان دفتر نخستوزیری، موساد و ارتش اسرائیل بود: مقامهای سیاسی و موساد تغییر حکومت را هدفی مرکزی میدانستند، در حالی که ارتش بیشتر بر نابودی توان موشکی، صنایع دفاعی و تأسیسات هستهای ایران تمرکز داشت.
به نوشته ایال، بنیامین نتانیاهو از حامیان اصلی این راهبرد بود و در گفتوگوهایش با دونالد ترامپ استدلال میکرد که مسئله هستهای و مناقشه اسرائیل با ایران، بدون تغییر حکومت در تهران حل نخواهد شد. موساد نیز به کابینه گفته بود که در صورت اجرای کامل برنامه، امکان تغییر رژیم در بازهای میان یک تا سه سال وجود دارد.
یکی از وزیران اسرائیلی به ایال گفته است تصویری که اعضای کابینه از طرح موساد دریافت کردند، شامل کشتهشدن رهبر جمهوری اسلامی، ورود نیروهای کرد از غرب ایران، گسترش اعتراضهای خیابانی و حضور محمود احمدینژاد بهعنوان یکی از گزینههای سیاسی پس از حکومت موجود بود.
احمدینژاد در طرح موساد
یکی از جنجالیترین بخشهای گزارش، به تماسهای ادعایی موساد با محمود احمدینژاد مربوط است. ایال نوشته است موساد رئیسجمهوری پیشین ایران را یکی از گزینههای احتمالی برای دوران پس از جمهوری اسلامی میدانست و دیوید بارنیا، رئیس موساد، پس از دورهای تماس غیرمستقیم، با او در بوداپست دیدار کرده بود.
بر اساس این روایت، موساد ارزیابیهایی را درباره میزان محبوبیت و اعتبار احمدینژاد در بخشهایی از جامعه ایران به رهبران سیاسی اسرائیل ارائه کرده و مدعی شده بود این ارزیابیها چند بار بررسی شدهاند. ایال استفاده احتمالی از رئیسجمهوری پیشین ایران ــ که سابقه انکار هولوکاست و اظهارات تند علیه اسرائیل داشت ــ را یکی از جسورانهترین بخشهای این برنامه توصیف کرده است.
پیشتر نیز رسانههایی چون نیویورکتایمز و هاآرتص از تلاش اسرائیل برای نزدیکشدن به احمدینژاد گزارش داده بودند. آن گزارشها آغاز تماسها را حدود سال ۲۰۲۲ دانسته و مدعی شده بودند بخشی از هزینههای سفر و اقامت او را عوامل مرتبط با اسرائیل پرداخت کردهاند. احمدینژاد و مقامهای جمهوری اسلامی این گزارشها را تأیید نکردهاند. گاردین نیز پیشتر به اين ادعاها پرداخته بود.
طرح ورود نیروهای کرد
نیروهای کرد، بنا بر گزارش یدیعوت آحرونوت، ستون اصلی بخش میدانی برنامه موساد بودند. طرح اولیه پیشبینی میکرد حدود ۱۵ هزار نیروی کرد از غرب وارد ایران شوند، شهرهایی را در اختیار بگیرند و با جذب نیروهای تازه، شمار خود را به ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار نفر برسانند. همزمان، حملات هوایی اسرائیل و اعتراضها در دیگر نقاط ایران قرار بود حکومت را با چند بحران همزمان روبهرو کند.
موساد در پاسخ به منتقدان گفته بود هدف نیروهای کرد فتح ایران نیست؛ مأموریت آنان درگیرکردن نیروهای امنیتی و فراهمکردن فرصت برای گسترش اعتراضهای داخلی خواهد بود. در این برنامه همچنین احتمال پیوستن اقلیتهای دیگر و آغاز اعتراضهای سراسری در نظر گرفته شده بود.
به نوشته ایال، اسرائیل از گروههای کرد خواسته بود بهجای پرچمهای حزبی و کردی، زیر پرچم شیر و خورشید فعالیت کنند تا عملیات به شکل یک قیام ملی ایرانی دیده شود، نه اقدامی جداییطلبانه. اسرائیل حتی تهیه این پرچمها را بر عهده گرفته بود.
موساد همچنین مجموعهای از قواعد رفتاری را برای نیروهای مشارکتکننده تدوین کرده بود که ممنوعیت قتل غیرنظامیان، غارت، سرقت، تجاوز و ارتکاب جنایت جنگی را شامل میشد. به آنان هشدار داده شده بود که در صورت نقض این قواعد، پشتیبانی هوایی اسرائیل قطع خواهد شد.
مخالفت آمریکا و هشدار ترکیه
بر اساس گزارش، دیوید بارنیا و ایال زمیر، رئیس ستاد ارتش اسرائیل، روز ۱۱ فوریه این طرح را برای ترامپ و مقامهای ارشد آمریکایی تشریح کردند. برخی مقامهای آمریکایی از همان ابتدا درباره امکان موفقیت آن تردید داشتند. در گزارشهای پیشین، نظر مارکو روبیو درباره برنامه با واژهای معادل «مزخرف» و ارزیابی رئیس سازمان سیا با تعبیر «مضحک» نقل شده بود.
با وجود این مخالفتها، رهبران اسرائیل در ابتدا تصور کردند برای اجرای برنامه چراغ سبز دریافت کردهاند. نیروهای کرد میتوانستند ظرف ۴۸ ساعت پس از صدور فرمان وارد عملیات شوند و نیروی هوایی اسرائیل نیز برای حمایت از آنان آماده شده بود.
اما حدود یک هفته پس از آغاز جنگ، ترامپ با اجرای بخش کردی طرح مخالفت کرد. بنا بر روایت ایال، رجب طیب اردوغان در تماس با رئیسجمهوری آمریکا هشدار داده بود که ورود نیروهای کرد به ایران میتواند واکنش نظامی ترکیه و حتی رویارویی آنکارا و اسرائیل را در پی داشته باشد. سه روز بعد، مقامهای اسرائیلی دریافتند که واشنگتن اجازه اجرای این بخش را نخواهد داد.
موساد میگوید طرح پیش از آنکه وارد مرحله اجرا شود متوقف شد و به همین دلیل نمیتوان آن را شکستخورده نامید. این سازمان همچنین گفته است بخشی از ظرفیتها، عوامل و متحدانی که برای برنامه آماده شده بودند، هرگز فعال نشدند.
طرح جایگزین و خیابانهای خالی
پس از مخالفت آمریکا، موساد در کمتر از ۴۸ ساعت طرح جایگزینی تهیه کرد. این برنامه شامل حمله به مقرها و ایستهای بسیج، استفاده از ابزارهای تبلیغاتی و فراخوان مستقیم نتانیاهو از مردم ایران برای حضور در خیابانها در ایام نوروز بود.
به نوشته ایال، فرماندهان ارتش و شماری از وزیران این طرح را عجولانه میدانستند و معتقد بودند اجرای آن موجب مصرف مهمات، ساعات پرواز و فرصت محدودی میشود که باید علیه تأسیسات هستهای و موشکی ایران به کار گرفته شود. فراخوانها نیز به اعتراض گسترده خیابانی منجر نشد.
یکی از افراد حاضر در روند تصمیمگیری گفته است نیروی هوایی اسرائیل به دلیل اختصاص بخشی از منابع به پروژه تغییر حکومت، نتوانست همه ظرفیت خود را علیه برنامه هستهای ایران به کار گیرد.
هشدارهای ارتش و سازمان اطلاعات نظامی
گزارش یدیعوت آحرونوت حاکی است که شماری از فرماندهان کنونی و پیشین ارتش درباره امکان مهندسی تغییر حکومت در کشوری به وسعت و پیچیدگی ایران هشدار داده بودند. هرتزی هالوی، رئیس پیشین ستاد ارتش، و آهارون هالیوا، رئیس پیشین اطلاعات نظامی، برنامههای موجود را بلندپروازانهتر از ظرفیت واقعی اسرائیل میدانستند. یوآو گالانت، وزیر دفاع پیشین، نیز نسبت به آن قانع نشده بود.
این تردیدها در دوره ریاست ایال زمیر بر ستاد ارتش و شلومی بیندر بر اطلاعات نظامی ادامه یافت. بخش پژوهش اطلاعات نظامی هشدار داده بود که تلاش ناموفق برای براندازی ممکن است نتیجه معکوس داشته و رهبران ایران را به حرکت سریعتر به سوی ساخت سلاح هستهای سوق دهد.
میان وزیران و ارتش بر سر چگونگی انتقال این هشدارها نیز اختلاف وجود دارد. شماری از وزیران گفتهاند مخالفت ارتش بهروشنی در جلسات مطرح نشده بود؛ ارتش این ادعا را رد کرده و میگوید خطرها و تردیدهای خود را هم شفاهی و هم در اسناد مکتوب به رهبران سیاسی منتقل کرده است.
طرحی بدون توافق بر سر هدف
ایال نوشته است با وجود خسارتهای سنگین واردشده به تأسیسات نظامی، صنایع موشکی و برنامه هستهای ایران، هدف تغییر حکومت تحقق نیافت و ساختار قدرت در تهران پابرجا ماند. در مقابل، ایران نیز با ادامه کنترل تنگه هرمز به اهرم مهمی در برابر آمریکا و متحدانش دست یافت.
به نوشته او، مشکل اساسی تنها شکست یا توقف یک عملیات نبود، بلکه نبود توافق واقعی میان نهادهای اسرائیلی درباره هدف جنگ، اولویتها، امکان اجرای طرح و منابع مورد نیاز بود. کابینه کامل اسرائیل به دلیل نگرانی از درز اطلاعات، بهندرت فرصت یافت برنامه را بهصورت جامع بررسی کند و عمده تصمیمها در کابینه امنیتی یا جلسات محدود دفتر نخستوزیر و وزارت دفاع گرفته شد.
یدیعوت آحرونوت همچنین نوشته است مخالفت قابل پیشبینی ترکیه، میزان حمایت واقعی آمریکا و پیامدهای بستهشدن تنگه هرمز به اندازه کافی در محاسبات اسرائیل لحاظ نشده بود. ایال نتیجه گرفته است که عملیات، شکاف عمیقی را میان اهداف نامحدود رهبران سیاسی و ارزیابی محتاطانهتر دستگاه نظامی و اطلاعاتی اسرائیل آشکار کرد.
ناداو ایال، نویسنده این گزارش، روزنامهنگار و ستوننویس ارشد روزنامه «یدیعوت آحرونوت» و وبسایت «واینت» و از تحلیلگران شناختهشده اسرائیلی در زمینه سیاست جهانی، تحولات منطقهای و مسائل امنیتی است. او از منتقدان بنیامین نتانیاهو و راست افراطی اسرائیل به شمار میرود، اما تحلیلهایش عمدتاً در چارچوب دیدگاههای جریان اصلی و لیبرال صهیونیستی اسرائیل قرار دارند. «یدیعوت آحرونوت» نیز یکی از قدیمیترین، پرفروشترین و بانفوذترین روزنامههای اسرائیل با گرایشی میانهرو و غالباً منتقد نتانیاهو است.
