شۆڕشى ڕوسى لە ڕوانگەى ڕۆزا لوکسەمبورگەوە

نووسینی: رۆزا لۆکسمبۆرگ

 

و. لە فەڕەنسییەوە: ئازاد عەبدوڵڵا سدیق

 

پێداویستى ڕەخنەیى :

 

شۆڕشى ڕوسى بەبێ هیچ بێنەوبەرەیەک مەزنترین و پڕبایەخترین ڕوداوى جەنگى جیهانییە. شێوەى هەڵگیرسانى شۆڕشەکە و ڕادیکالیزمى شۆڕشگێڕانەى بێوێنەى و ڕێبازى چالاکانەى بەردەوامى، بە سەرسامى و بەدرەخشانییەکى تەواوەوە ئەو بەڵگە و بەندوباوانەى کە سۆسیال-دیموکراتە ئەڵمانەکان دەهۆڵیان بۆ دەکوتا مایەپوچ و بێنرخ دەکاتەوە. ئەوان بە هەموو توانایانەوە، هەر لە سەرەتاوە تێدەکۆشان بۆ پاکانەکردن و بەرگریکردن لە هێرشى داگیرکەرانەى ئیمپریالیزمى ئەڵمانى، بێشەرمانەش بەهیواى ئەوە بوون کە ئیمپریالیزمى ئەڵمانى بتوانێ قەیسەر (تزار) بڕوخێنێ و لەو ڕێگەیەشەوە گەلانى چەوساوە و بندەستەى ڕوسیا ڕزگار بکات.

 

شۆڕشى ڕوسى بە چەشنێکى زۆر خێرا گەشەی کرد و لە ماوەیەکى کەمدا مەودایەکى فراوان و سنورێکى مەزنى گرتەوە و کڵپە و بڵێسەى شۆَڕشەکە بەو پەڕى تینوتاوەوە بڵاو بووەوە و تەشەنەی کرد و پێشکەوت، ڕۆژ لە دواى ڕۆژیش هەنگاوى زۆر پڕتەوى دەهاویشت، لەو ڕێگەیەشەوە هەموو کێشە و پرسە چینایەتى و ئابورییەکانى دایە بەرخۆ و لەسەر ڕەوتێکى شێلگیرانە و دوور لە هەر دوودڵییەک و بەپێى حەتمیەتێکى مێژوویانە و لۆژیکێکى شۆڕشگێڕانە، یەکسەر و دەمەودەست توانى قۆناغى یەکەمى کۆمارى بۆرژوازى تێپەڕێنێ و بێوچان هەنگاو بنێ بۆ ئاست و قۆناغى زۆر باڵاتر و مەزن و پێشکەوتووتر (تەنانەت سەرنگونکردن و ڕوخاندنى تزاریزم لەم پڕۆسە شۆڕشگێڕییەدا، تەنها کورتە قۆناغ و هەنگاوێکى سادە و ساکار بوو و هیچیدى).

 

ئەمانە هەمووى بە ئاشکرا ئەوە دەردەخەن کە ڕزگارى و سەرفرازى ڕوسیا بریتى نەبوو لە بەرهەمى یاخود لە سەرەنجامى تێکشکانى عەسکەرى تزاریزم لە لایەن “هێز و تواناى چەپۆکە توند و تیژەکانى جەنگاوەرە ئەڵمانەکانەوە”، وەک کاوتسکى جاڕى بۆ دەدا، بەڵکو ڕەگوڕیشەى قوڵى هەڵتەکاندنى تزاریزم و هەڵگیرسانى شۆڕشەکە لە خودى ڕوسیادا بنجیان داکوتابوو.

 

نەخێر، ئەوە ئەنجامى موغامەرەى شەڕخوازانەى ئیمپریالیزمى ئەڵمانى، بە پشتوپەناى ئایدیۆلۆژى سۆسیال- دیموکراسى ئەڵمانى نەبوو، کە شۆڕشى لە ڕوسیادا هەڵگیرساند. بەڵکو بە پێچەوانەوە، تەماعکارى ئەڵمانەکان، لە سەرەتاوە بۆ ماوەیەک، بوونە کۆسپ و هۆى ڕاگرتن و دواخستنى شۆڕشەکە، بەتایبەتى پاش یەکەمین شەپۆلەکانى ڕاپەڕینەکە لە 1911-1913 دا، ئینجا بەوەشەوە نەوەستان و گشت توانایەکیان خستە گەڕ بۆ پێکهێنانى هەلومەرجى هەرە سەخت و هەرە ناقۆڵا و هەرە نائاسایى لە ڕێگەیدا.

 

ڕەوتى ئەم ڕوداوانەش بۆ هەر چاودێرێکى وریا و خاوەن بیر و هۆشێکى سیاسى، لە خۆیاندا بەڵگەیەکى ئاشکراى دیکەن، دژ بەو تیۆرییەى کە کاوتسکى و هەموو پارتى سۆسیال-دیموکراسى ئەڵمانى لافوگەزافیان پێوە لێدەدا، بە بیر و بۆچونى ئەوان “چونکە ڕوسیا وڵاتێکە لە ڕووى ئابوورییەوە پاشکەوتووە و بە شێوەیەکى گشتى وڵاتێکى کشتوکاڵییە، لەبەر ئەوە هێشتا ناتوانێ و پێنەگەیشتوە بۆ شۆڕشێکى کۆمەڵایەتى (سۆسیالیستى).

 

بەپێى ئەم تیۆرییەش، لەبەرئەوەى کە لە ڕوسیادا تەنها ئیمکانى شۆڕشێکى بۆرژوازى هەیە، کەواتە تاکە ڕێگە و تاکە چارەیەکیش بۆ سۆسیالیستەکانى ئەم وڵاتە، هەر ئەوەیە و  پێویستە لەسەریان کە دەست بدەنە هاوکارى و هاوخەباتى لەگەڵ لیبرالیزمى بۆرژوازیدا، هەروەهاش، ئەم تیۆرییە بریتیە لە بیروبۆچونى باڵى ئۆپۆرتونیستانەى بزوتنەوەى کرێکارى ڕوسیش، مەنشەفییەکان، کە لەلایەن ( دان و Dan و ئەکسێلرۆدAxelrod )  ەوە ڕێبەرى دەکرێن .                                             

 

هەردووکیان، هەم ئۆپۆرتونیستە ڕوسەکان و هەم ئەڵمانەکانیش، لە شێوەى بیرکردنەوە و تێگەیشتنیاندا لەمەڕ شۆڕشى ڕوسییەوە، بەتەواوى هاوبیر و هاوڕان و بەچاکیش لەگەڵ سۆسیالیستە حکومییەکانى ئەڵمانیادا یەکدەگرنەوە. بەتێڕوانینى زیرەکانەى ئەمانە، شۆڕشى ڕوسى نەدەبوو لەو سنورەى کە ئیمپریالیزمى ئەڵمانیى، لەڕوانگەى بیرکردنەوەى سۆسیال-دیموکراتە ئەڵمانەکانەوە، وەک ئامانجێکى مەزن و پیرۆزى جەنگەکە دایڕشتبوو، واتە ڕوخاندنى ڕژێمى تزارى، تێپەڕێ.

 

بەڵام شۆڕشەکە ئەو سنورەشى تێپەڕاند و لەوەش زێدەتر ڕۆى و تەنانەت بەوەشەوە نەوەستا و دیکتاتۆرى پڕۆلیتاریاى کردە ئەرک و پەیامى خۆى. دیارە ئەم کارەش، بە بۆچونى ئەوان، بریتى بوو لە هەڵەیەکى ساویلکانەى باڵى ڕادیکاڵى بزوتنەوەى کرێکاریى ڕوسى، واتە هەڵەى بۆلشەڤییەکان بوو. کەوابێ ئیتر، هەرچى گێرمەوکێشە و هەموو ئەو تەنگوچەڵەمانەش کە پاشان ڕووبەڕووى شۆڕشى ڕوسى بوونەوە، گشتى هەر ئەنجامى ئەو هەڵە (تییۆرییە) بوو کە بۆلشەڤییەکان کردیان.         

 

لە بارى تیۆرییەوە، ئەم بۆچوونەى کە( بۆپێشەوە- Vorwärts) وەک بەرهەمێکى بیرکردنەوەى  “مارکسیزم” پێشکەشى دەکات، دەمانگەیەنێتە ئەو دۆزینەوە و داهێنانە پڕسەمەرە و دەگمەنە سەیرەى “مارکسیزم “، کە شۆڕشى سۆسیالیستى تەنها لە سنورێکى نیشتمانى و ناوخۆییدا دەبێ و بەتایبەتیش هەر لە چوارچێوەى یەک دەوڵەتدا ڕوو دەدات.

 

لەگەڵ گێژاو و دوکەڵ و تەمومژى ئەم بیرکردنەوە مجرد(ئەبستراک)ەشدا، خۆ کەسێکى وەک کاوتسکى زۆر بەچاکیش دەتوانێ چەندین لاپەڕە زۆر بەوردى و بەوپەڕى سەلیقەشەوە دەربارەى پەیوەندییە ئابوورییە جیهانییەکانى سەرمایە ڕەشکاتەوە، کە گشت دەوڵەتە مۆدێرنەکانى جیهانیشى کردۆتە ئۆرگانێکى یەکگرتوو و یەکپارچەوە، کەچى بەلاى ئەو و هاوبیرەکانییەوە شۆڕشى ڕوسى ( کە بەرهەمى تێکەڵاوبوون و پێکەوە بەسترانى پەیوەندى و بەرژەوەندییە جیهانییەکان و مەسەلەى زەوى و کشتوکاڵییە) سەرناگرێ و ناشێ لە چوارچێوەى کۆمەڵگاى بۆرژوازى تێپەڕێ.

 

لە ڕووى پراکتیکەوە ئەم بۆچوونە، هەوڵ دەدا کە پڕۆلیتاریاى جیهانی، بەتایبەتى و لەپێش هەمووشیانەوە پڕۆلیتاریاى ئەڵمانی، لە ئەرک و بەرپرسیارییەکانى بەرامبەر بە چارەنوسى شۆڕشى ڕوسى دوورخاتەوە.

 

نەهیکردن و لەبەرچاونەگرتنى کاریگەرى و پەیوەندییە پێکەوە بەستراوە ئەنتەرناسیۆنالیستەکانى ئەم شۆڕشە، کە بەڕاستى و دروستى هەم جەنگەکە و هەم شۆڕشى ڕوسیش ئەم ڕاستیانەیان دەرخست: ئەوە پێنەگەیشتن و نائامادەیى ڕوسیا نییە بۆ شۆڕشێکى سۆسیالیستی، بەڵکو بە بیُچەوانەوە، ئەوە بێتوانایى و بێدەسەڵاتى بڕۆلیتاریاى ئەڵمانى دەردەخات لە جێبەجێکردنى پەیام و ئەرکە مێژووییەکەیدا.

 

ڕوونکردنەوە و دەرخستنى ئەم ڕاستییەش بەوپەڕى دڵسۆزى و وەفادارییەوە، بریتییە لە یەکەمین ئەرکى هەر لێکدانەوەیەکى ڕەخنەگرانەى شۆڕشى ڕوسیى.

 

کاتێک کە بۆلشەڤییەکان، هەموو هیوایەک و هەموو تواناى خۆیان خستەگەڕ بۆ خۆبەستنەوە و ڕاگەیاندنى پابەندبوونى شۆڕشى ڕوسی بە شۆڕشى پڕۆلیتاریاى جیهانییەوە، بەوپەڕى وردى و ئاگاییەوە سەلماندیان، کە نەک هەر خاوەنى بیر و بۆچوون و لێکدانەوەى ژیرانەى سیاسین، بەڵکو بەوەفادارى و پەیگیرییان لەسەر پڕەنسیپە شۆڕشگێڕییەکان و بە تێکۆشانى کۆڵنەدەرانەى سیاسیشیان دەریانخست، کە بەڕاستى هەڵگر و بەرگریکەرى ڕاستەقینەى شۆڕشى ئەنتەرناسیۆنالیانەى پڕۆلیتاریان.

 

هەر ئەمەش خۆى لە خۆیدا ئەو گۆڕانکارییە گەورانەى کە لەم دەساڵەى دواییدا، بەهۆى گەشەکردنى سەرمایەدارییەوە هاتوونەتە ئاراوە، دەردەخات. کاتى خۆى شۆڕشى 1905-1907 دەنگدانەوەیەکى زۆر کەمى لە ئەوروپادا هەبوو، لەبەر ئەوەش ئەو شۆڕشە تەنها دەیتوانى وەک یەکەم هەنگاو بێت، گەشەکردن و هەنگاوهەڵگرتنى بنەڕەتیشى، بەتەواوى بەسترابوویەوە بە گەشە و پێشەوەچوونى ئەوروپییەوە.

 

بێگومان تەنها لەڕێگەى لێکدانەوە و ڕەخنەیەکى بنەڕنتییەوە، نەک بە پیاهەڵدانى ساویلکانە و ڕوکەشانە، دەتوانرێ لەو ڕوداوانەوە وانەى هەرە مەزن و بەسوود لەو تاقیکردنەوە گرنگانەوە هەڵهێنجین. لە ڕاستیشدا ئەوە هەڵەیەکى گەورە و کارێکى شێتانەیە گەر چاوەڕێى سەرکەوتنى تەواوەتى  بکەین لە یەکەمین هەوڵى پڕبایەخى جیهانییانەى دیکتاتۆرى پڕۆلیتاریا، بەتایبەتى لە بارودۆخێکى پڕ دژوار و سەختى وادا، لە نێوجەرگەى نالەبارترین و تێکوپێکشکاوترین هەلومەرجى جیهانییدا، لە ئاستى مەترسى هێرش و پەلامارى سوپایى زلهێزى هەرە کۆنەپەرستى ئەوروپییەوە و لەکاتى بێدەسەڵاتى و دەستەپاچەیى پڕۆلیتاریاى ئەنتەرناسیۆناڵیشدا، ئا لەم بارودۆخە سەختەدا، سەرلەنوێ دووپاتى دەکەمەوە، ئەوە هەڵەیەکى شێتانەیە کە بیر لەوە بکرێتەوە کە لەو بارودۆخ و هەلومەرجە سەخت و نالەبارەدا، یەکەمین تاقیکردنەوەى جێبەجێکردنى دیکتاتۆرى پڕۆلیتاریا لەو بارە نائاساییەدا، جا ئیتر چى جێبەجێکراوە و چى سەرینەگرتووە، وا بزانین کە ئەمە ئیتر بریتییە لە لوتکەى کار و دوا ڕادەى بەرهەمى تەواو و بێ کەموکوڕ. بەپێچەوانەوە، تێگەیشتنى هەرە سەرەتاییانەى سیاسەتى سۆسیالیستى و هەلومەرجە پێداویستە مێژووییەکانیى، ناچارمان دەکەن  کە ئەوە قبوڵ بکەین و لەبەرچاو بگرین، کە لەو هەلومەرجە سەختانەدا، چەندە خاوەن بیر و باوەڕى شۆڕشگێڕانەش بین و چەندەش خاوەن ئینێرژى و کۆڵنەدانى شۆڕشگێڕانەش بین، ناتوانرێ نە دیموکراسى و نە سۆسیالیزمیش جێبەجێ بکرێ، بەڵکو ئەوەى شیاوى کردن و جێبەجێبوونە لەو هەلومەرجەدا تەنها بریتییە لە بەدیهێنانى هەندێک بناغەى سەرەتاییانەى ئەم یان ئەویتریان و هیچیدى. 

 

پارتى بۆلشەڤیک هێزى بزوێنەرى شۆڕشى ڕوسییە:

 

 قۆناغى یەکەمى شۆڕشى ڕوسی، واتە لەو ساتەوە کە تەقییەوە، لە (مارس )دا، تاوەکو کودەتاکەى ئۆکتۆبەر، بەشێوەیەکى گشتى ڕێگەهەڵگر و هاوڕێبازى ڕەوشى گۆڕانکارییەکانى شۆڕشى ئینگلیزى و هەروەها شۆڕشى فەڕەنسیشى گرتۆتە بەر. ئەوەش شێوە و ڕەوش و فۆرمى گەشەکردن و گۆڕانکارییەکان و  تایبەتمەندییەکانى  یەکەمین ڕووبەڕووبوونەوەى ئەو هێزە شۆڕشگێڕانەیە، کە لە هەناوى کۆمەڵگاى بۆرژوازییەوە، دژ بە کۆتوبەندەکانى کۆمەڵگاى کۆن و پاشکەوتوو خۆ دەنوێنن، بێگومان پێشکەوتنیشى ڕێگەیەکى پڕ لە گەشەکردنە هەردەم بۆ پێشەوە، یەکەمین هەنگاوەکانیشى بە دەسپێکى زۆر سادە و گەلێک لەسەرخۆ دەبێ، تاوەکو دەگاتە هەنگاوى تا دێت مەزنتر و ڕادیکالانەتر، هەروەهاش لە سەرەتاوە بەهاوکارى چینەکان و پارتە جیاوازەکانیان دەستپێدەکات، تا ئەو کاتەى ئێدى پارتى هەرە ڕادیکاڵ، دەتوانێ دەسەڵاتى  تایبەتى خۆى بسەپێنێ.

 

لە سەرەتاوە، لە مارسى 1917، دا شۆڕشەکە لە لایەن (کادێت)ەکانەوە پێشڕەوایەتى دەکرا، واتە بۆرژوا-لیبراڵەکان ڕابەرایەتییان دەکرد، بەڵام یەکەمین تەوژمى شەپۆلى شۆڕشکێڕانە هەموو لایەکى وەبەرخۆیدا، دۆماى چوارەم، واتە بەرهەمى کۆنەپەرستانەترین سیستەمى هەڵبژاردنى هەرە نابەجێ و هەرە دواکەوتوى ڕاماڵى، کە ئەویش بریتى بوو لە دەسەڵاتى ئەو چوار چینەى کە لە کودەتاکەوە هاتبوونە دى، بەڵام لەبەر تەوژمى ئەو  شەپۆلە شۆڕشگێڕییەدا و لەو ئانوساتە پڕ لە گۆڕانکارییە خێرا و پڕ ڕەوتەدا هەنگاوینا و گەشەیکرد و بووە ئۆرگانێکى شۆڕشگێڕانە.

 

گشت پارتە بۆرژواکان، بەڕاستڕەوە ناسیۆنالیستەکانیشەوە، لەپڕ بلۆکێکى یەکگرتوویان پێکهاورد دژ بە ئەبسوولوتیزم (تزاریزم). ئەویش هەر لە یەکەمین ڕووبەڕووبوونەوە و پێکداداندا و وەک ئۆرگانێکى بۆگەن ڕووخا، هەر ئەوەندەشى پێویست بوو کە پەنجەیەکى تێوە دەى تاوەکو وەک ئۆرگانێکى بۆگەن داڕوخێَ و لەناوچێ، هەروەهاش  هەوڵە پووچەکەى بۆرژوازى لیبرالیش، لە پێناوى هێشتنەوەى ڕژێمى پاشایەتى و تاجەکەیدا، لە چەند سەعاتێکدا پووچەڵکرایەوە. ڕەوتى ڕوداوەکانیش لە چەند ڕۆژێکدا گەیشتنە سنوور و پانتاییەکى  وا فراوانى ناوچە جیاوازەکان، کە شۆڕشى فەڕەنسیى دەیان ساڵى خواست تاوەکو بتوانێ بیانخاتە ژێر ڕکێفییەوە. لێرە، ڕوداوەکان هێندە پڕتەوژم و بەگوڕ بوون، کە ڕوسیا لە ماوەیەکى زۆر کورتدا کەوتە جێبەجێکردنى دەرەنجامى وا، کە بەرامبەر بە سەدەیەکى گەشەکردن و گۆڕانکارییەکانى ئەوروپا بوون، نابێ ئەوەش بیرکەین، کە شۆڕشى 1917بریتى بوو لە درێژەپێدەر و بەردەوامیى و تەواوکەرى ڕاستەوخۆى شۆڕشەکەى 1905-1907، نەک دیارییەکى (ڕزگارکەر)ە ئەڵمانەکان. ڕاستییەکەى و بە شێوەیەکى گشتیش شۆڕشەکە لە ئازار (مارس)دا لەو خاڵە گرنگەوە دەستى پێکردەوە کە شۆڕشەکەى پێشوو دە ساڵ لەوەو پێش لەو ئاستەدا ئەرکەکانى پێڕاگیرابوون. کۆمارى دیموکراسى بریتى بوو لە بەرهەمێکى ساز و ئامادەکراو و بەتەواوى بێشگەیشتبوو لە بەردەمى یەکەمین هەڵمەتى شۆڕشدا خۆى دەنواند.

 

جا لەبەرئەوە، قۆناغى دووەم و هەرەسەخت  دەستى پێکرد و خۆى دەسەپاند. هەر لە سەرەتاشەوە هێزى بزوێنەرى شۆڕشەکە بریتى بوو لە پڕۆلیتاریاى شارەکان، داواکارییەکانى شۆڕش لەم قۆناغەدا بەڕاشکاوى و بەتەواوى لە سنوورى بەرتەسکى دیموکراسیى سیاسى واوەتر دەچوون و لێشى تێپەر دەبوون، هەر لەو کاتەدا کێشەى هەرە گرنگ و بزوێنەر و زیندووى سیاسەتى ئەنتەرناسیۆناڵى دەهێنایە پێشەوە، کە ئەویش بریتى بوو لە: (هەر ئێستا و دەمودەست ئاشتى…)، لە هەمانکاتیشدا، شۆڕش یەکسەر کێشەى جەماوەرى نێو لەشکرى گرتە بەر، کە ئەویش لە لاى خۆیەوە کێشەى ئاشتى دەمودەستى کردبووە دروشمى بنچینەیى و هێنابوویە گۆڕێ، بێجگە لەوەش شۆڕش (کێشەى هەرەگرنگى زەویوزار و کشتوکاڵى) گرتە بەر، ئەمیش هەر لەشۆڕشى 1905 وە بووبوویە کۆَڵەکەى شۆڕش و داواکارى دەسبەجێى جوتیاران و وەرزێران.

 

دەمودەست ئاشتى و زەوى، ئەو دوودروشمە بنچینەییە بوون کە بووبوونە هۆى جیایى و مشتومڕ و لێکدابڕانى بەرەى شۆڕشگێڕەکان. دروشمى یەکەم بەئاشکرا خۆى لە دژایەتییەکى تەواودا دژبە  ڕێبازى ئیمپریالیزمانەى بۆرژوازى لیبراڵدا دەبینییەوە، ( میلیۆکۆڤ)یش نوێنەر و ڕابەرى ئاشکراى ئەم ڕێبازە بوو. دروشمى دووەمیش زەوى، بریتى بوو لە تارماییەکى پڕمەترسیدارى ڕاستەقینە بۆ هەژاندنى دەسەڵاتى باڵى ڕاستڕەوى بۆرژوازى و دەرەبەگەکان، لە هەمانکاتیشدا تەقینەوەیەکى مەزنى پێکدەهێنا بۆ هەڵتەکاندنى دەسەڵاتى” پیرۆزى” موڵکایەتى تایبەتى، واتە دەردى هەرە سەخت و هەرە دژوار و دلتەزێنترین و مەترسیدارترین ئازار بوو بۆ سەرجەمى چینە دەسەڵاتدارەکان.

 

هەر لەبەر ئەوەش بوو کە زۆر بە پەلە و یەکسەر، پاش یەکەم سەرکەوتنى شۆڕش، لە هەناویدا خەبات و تێکۆشانێکى زۆر سەخت و دژوار، لەپێناوى ئەو دوو پرسە گرنگ و پڕبایەخەدا دەستى پێکرد: (دەمودەست ئاشتى و چارەسەرى کێشەى زەوى و جوتیارى).                           

 

بۆرژوازى لیبراڵ دەستیدایە تاکتیکى چەواشەکارى و خەڵکى لەخشتەبردن، چینى کرێکار و سەربازان و جوتیارانیش، لە گشت لایەکەوە هوروژم و فشارێکى هەمەلایەنەیان گرتبووە بەر، نابێ ئەوەش لەیاد بکرێ، کەچارەنوسى سیاسیى بۆرژوازى و کۆماریش بەسترابوویەوە بەم دووکێشەیەوە: واتە بە کێشەى ئاشتى و زەوییەوە. تەنانەت چینى بۆرژوازیش، کە کەوتبووە ژێر فشار و بەر کڵپەى یەکەمین شەپۆلەکانى ئەو شۆڕشەوە، ناچار بوو لەبەر ئەو تین و تاوە شۆڕشگێڕییەدا، ببێتە داواکارى شێوەى دەسەڵاتى کۆمارى، بەڵام لەولاشەوە و بەدزییەوە لە هەوڵ و کۆششێکى بەردەوامدا بوو بۆ پەیداکردن و دۆزینەوەى پشتوپەنا، تاوەکو بە هەموو توانا و کۆمەکێکییانەوە هەوڵ بدەن بۆ سازکردن و خستنەگەڕى شۆڕشێکى چەواشە. هێرش و مارشەکەى کۆزاکەکان بۆ سەر پیترۆگراد بەڕوونى و ئاشکرایى ئەو هەوڵ و مەبەستە گڵاوەیانى دەرخست.

 

گەر ئەم هێرشەش سەرکەوتنى بەدەست بهێنایە، ئەوا نەک هەر کێشەى ئاشتى و مەسەلەى زەوى و کشتوکاڵى لەناو دەبرد، بەڵکو سەرنویشتى دیموکراسیشى هەڵدەتەکاند. حەتمەن سەرەنجامەکەشى دەبووە سەپاندنى دیکتاتۆرییەکى عەسکەرى و پێکهێنانى ڕژێمێکى تیرۆریستانەى بۆرژوازى دژ بە پڕۆلیتاریا، پاشانیش ڕژێمى پاشایەتى (تزارى) دەهێنرایەوە سەرکار.  لەمەشەوە زۆر بەچاکى دەتوانین سروشتى یوتۆپییانە و لەناوەڕۆکدا کۆنەپەرستانەى ئەو تاکتیکەى کە سۆسیالیستە ڕوسە لایەنگرەکانى کاوتسکى، واتە مەنشەڤیکەکان، گرتبویانە بەر، تێبگەین. ئەمانە بەوپەڕى کەللەڕەقییەوە، پەیگیرییەکى تەواویان دەکردە سەر بیرى خەیاڵاوییانەى کارەکتەرى بۆرژوازیى شۆڕشى ڕوسیى (گوایە ڕوسیا هێشتاکە بۆ شۆڕشى کۆمەڵایەتى- سۆسیالیستى پێنەگەیشتووە!) هەر بۆیە، بێپەروایانەش خۆیان هەڵواسیبوو بە ڕێبازى هاوکارى چینایەتى و هاوخەباتى لەگەڵ بۆرژوازیى لیبراڵدا، واتە خۆبەستنەوە بە یەکگرتنى ناچارانەى توخمە دژبەیەکەکان، کە لە ڕاستیدا تەواو جیاواز و دژبەیەکن، چ لە ڕوانگەى لۆژیکییەوە و چ لە ڕووى ناوکۆییەوە ڕاستەوخۆ دژبەگەشەکردنى شۆڕشگێڕانە بوون و دەمێکیش بوو دەستیان دابوویە دژایەتییەکى ئاشکرا و توندوتیژانەى شۆڕش.

 

ئەکسێلرۆد و دان و هاوڕاکانیان دەیانەویست بە هەر نرخێک بووە خۆیان بکەنە هاوخەبات و هاوکارى ئەو چینانە و ئەو پارتییانەى، کە بەئاشکرا بووبوونە دوژمن و مەترسى هەرە گەورە بۆ شۆڕش و دژ بە یەکەمین دەسکەوتى شۆڕشەکەش بوون، کە بریتى بوو لە دیموکراسى.

 

ئا لەم بارودۆخە سەختەشدا، تەنها ڕێبازى بۆلشەڤى بوو کە شەرەفى مێژوویى پێبڕا، چونکە هەر لە دەسپێکى شۆڕشەکەوە و پاشانیش زۆر شیلگیرانە و بە لۆژیکێکى پۆڵایین و توندوتۆڵەوە، پێیان داگرتە سەر تاکتیکى وا کە لە لایەکەوە، باشترین بەرگرى لە دیموکراسى دەکرد و لە لایەکى تریشەوە، باشترین زەمینەى خۆش کرد بۆگەشەپێدان و بەرەوپێشبردن و بەردەوامیى شۆڕشەکەش. تاکتیکەکەشیان بریتى بوو لە (هەموو دەسەڵاتێک بۆ جەماوەرى زەحمەتکێشى کرێکاران و جوتیاران، گشت دەسەڵاتێک بۆ سۆڤیێتەکان).                                                                     

 

ئەو دروشمەش لە ڕاستیدا تاکە هۆیەک بوو بۆ دەربازکردن و قورتارکردنى شئۆڕشەکە، لەو گرفتارى و کێشە مەزنەى کە ڕووبەڕووى ببویەوە. ئەوەش بریتى بوو لەو گورزى شمشێرەى کە دەیتوانى ببێتە هۆى هەڵوەشاندنەوەى ئەو گرێکوێرەیەى کە شۆڕشەکەى پابەند و شەتەکدابوو، بەڵام بەکردنەوەى ئەو گرێیەش، ئێدى ئاسۆیەکى بەرفراوانی بەرەوپێشچوون و گەشەکردنى پەردەوام و بێوچان لەبەردەم شۆڕشەکەدا دەکرایەوە.

 

لەو قۆناغە سەرەتاییەدا، پارتەکەى لینین، ئەو تاکە پارتە بوو لە ڕوسیادا، کە بەچاکى و دروستى لە بەرژەوەندییە بنچینەییەکانى قۆناغى یەکەمى شۆڕشەکە گەیشت: ئەو بووە وزە و هێزى بزوێنەرى شۆڕشەکە، پارتى بۆلشەڤى، تاکە پارتێک بوو کە توانى شێلگیرانە سیاسەتێکى ڕاست و دروستى سۆسیالیستیى بگرێتە بەر.

 

هەر ئەمەش ئەو ڕاستییە ڕووندەکاتەوە، گەرچى بۆلشەڤییەکان لە سەرەتاى شۆڕشەکەدا، نەک هەر کەمایەتییەکیان بوون، بەڵکو لە هەموو لایەکیشەوە دژایەتیشیان دەکرا و بە هەموو شێوەیەکیش هێز و لایەنەکانى تر دژیان دەوەستانەوە. بەڵام لە ماوەیەکى زۆر کەمدا توانیان ببنە ڕێبەرى بزوتنەوەکە و لە دەورى ئاڵاکەشیان گشت چینە زەحمەتکێشەکان، پڕۆلیتاریاى شارەکان و سەربازان و جوتیاران و تەنانەت توخمە شۆڕشگێڕە دیموکراتەکانیش، واتە باڵى چەپى سۆسیالیستە شۆڕشگێڕەکانیش، کۆبوونەوە.

 

پاش چەند مانگێک، بارودۆخى شۆڕشى ڕوسیى خۆى لە بەردەم ئەم ئەڵتەرناتیڤەدا دەبینییەوە: یان سەرکەوتنى دژە شۆڕش یاخود دیکتاتۆرى پڕۆلیتاریا، یان کالێدین یاخود لینین ؟ ئەمەش ئەو هەلومەرجەیە کە بەشێوەیەکى حەتمى لە بەردەمى هەر شۆڕشێکدا قوتدەبێتەوە. چونکە هەر پاش ئەوەى کە شادى و سەرمەستى یەکەمین سەرکەوتن ڕەوییەوە. لە ڕوسیاشدا چەند پرس و کێشەیەکى مەزنى وەک کێشەى ئاشتى و مەسەلەى زەوى و کشتوکاڵى خۆیان قوت کردەوە و چارەسەرى بنەڕەتیى و ڕاستەقینەى ئەو کێشانەش بە هیچ شێوەیەک لە چوارچێوەى شۆڕشى بۆرژوازییدا مەحاڵە.

 

شۆڕشى ڕوسیش، سەرلەنوێ ئەو ڕاستییە بنەڕەتییانەى سەلماندەوە کە دێنە ڕێى هەر شۆڕشێکى مەزنەوە. یاساکەشى  بریتییە لەوەى: یان بەپەلە و زۆر بەخێرایى هەنگاو هەڵگرتن بۆ پێشەوە و بەو پەڕى شیلگیرانە و تەواو کۆڵنەدەرانە و بەدەستێکى پۆڵایینەوە دەبێ گشت کۆسپ و تەگەرەکانى ڕێگەکەى تێکشکێنێ و گەشە بە شۆڕشەکە بدات بۆ وەدیهێنانى خواست و داواکارییەکانى و هەنگاوبنێ بۆ پێشەوە، یاخود ئەوەتا پاشەکشێى پێدەکرێ بۆ دواوە و تا دەگاتەوە ئاستى دەسپێکى شۆڕشەکە و ئەوساش لە لایەن دژەشۆڕشەوە تێکوپێکدەهاڕدرێ و دەپلیشێنرێتەوە. وەستان و لە جێ خۆداگەوزان و ڕازیبوون بە یەکەمین دەسکەوتە بەدیهێنراوەکان مەحاڵە و نەشیاوە و مایەى تێکشکانیشن بۆ هەر شۆڕشێک. هەر کەسێکیش گەرەکی بێ کە شێوە ناشازەکانى خەباتى پەرلەمانى بگوێزێتەوە بۆ تاکتیکى شۆڕشگێڕى، ئەوەتەنها ئەوە دەردەخات کە ئەو کەسە نەک هەر ئاگاى لە پسیکۆلۆژى و یاساى بنەڕەتیى شۆڕش نییە، بەڵکو ئەوەش دەگەیەنێ کە هیچ دەرکێکیى بە تاقیکردنەوە و وانە مێژووییەکانیش نەکردووە.

 

ڕوداوەکانى شۆڕشى ئینگلیزیى، هەر لەکاتى تەقینەوەیەوە لە 1642دا، ئەوە دەردەخەن کە بارى لۆژیکیى شتەکان، بەتەواوى دەمانگەیەنێتە ئەو دەرئەنجامەى کە خۆى لە بێنە و بەرە و ڕاڕاییە نابەجێکانى “پرێسبیتێریەکاندا”دا دەبینیەوە، ئەو شەڕەى کە بە دوودڵییەوە دژ بە لەشکرى پاشایەتى گیرایە بەر، لە گەرمەى ئەو شەڕەشدا ڕێبەرانى “پرێسبیتێریەکان” لە دڵڕەنجاندنى پاشایەتى دەترسان و بە هەموو شێوەیەکیش دەیانەویست خۆ لە جەنگێکى بڕیاردەر و چارەنوسساز و سەرکەوتن بەسەر چارڵى یەکەمدا بدزنەوە. هەر ئەمەش وایکرد کە  “سەربەخۆخوازەکان” بەزۆر لە پەرلەمان دەریانپەڕێنن و یەکسەریش خۆیان دەسەڵاتیان گرتە دەست. هەروەهاش، لەنێو ڕیزەکانى سەربەخۆخوازەکانیشدا، ئەوە جەماوەرى وردە-بۆرژوازى سەربازەکان (“نیڤلۆر”ەکان)ى  لیلبۆرنLilborn  بوون کە هێزى هەرە چالاک و دەستوەشێنەرى بزوتنەوەى سەربەخۆخوازەکانیان پێکدەهێنا، بە هەمان شێوەش، لە دواییدا ئەوە توخمە پڕۆلیتێرەکانى نێو جەماوەرى سەربازەکان بوون، کە لە ڕووى کۆمەڵایەتییەوە هێزى هەرە ڕادیکالیان پێکدەهێنا، ئەمانەش زێدەتر لەنێو بزوتنەوەى “دیگێر”ەکاندا خۆیان دەبینییەوە و ئەوانیش نوێنەرایەتى دەستەى پێشڕەوى پارتى دیموکراسى “نیڤلۆر”ەکانیان دەکرد.

 

گەر جموجوڵى چالاکانەى توخمە شۆڕشگێڕە پڕۆلیتێرەکانى نێو ڕیزى سەربازان نەبووایە و ئەگەر فشارى مەزنى سەربازە دیموکراتەکانیش بەسەر توێژى خوارەوەى بۆرژوازیى نێو پارتى سەربەخۆخوازەکان نەبووایە، ئەوا بە هیچ شێوەیەک نە (پاکسازى)ییەکەى پەرلەمانە درێژەکە ڕووی دەدا و نە سەرکەوتنیش بەسەر (کەڤالیێر- سوارچاکان) و ئێکۆسییەکاندا بەدەست دەهێنرا و نە چارڵى یەکەمیش دادگایى دەکرا و نە دەشکوژرا، نە کابینەى (لۆرد)ەکانیش هەڵدەوەشێندرایەوە و نە ڕژێمى کۆماریش ڕادەگەیەنرا.

 

ئەى لەکاتى شۆڕشى فەڕەنسیدا چى گوزەرا؟ پاش چوار ساڵ خەباتى بێوچان، گرتنەدەستى دەسەڵات لە لایەن (ژاکۆبى)یەکانەوە، بووە تاکە هۆیەک بۆ قورتارکردنى شۆڕش و پێکهێنانى ڕژێمى کۆماریى و تێکوپێکشکاندنى دەرەبەگایەتى، لە هەمان کاتیشدا، توانرا هێزى بەرگرییەکى شۆڕشگێڕانە چ لەناوەوە و چ لەدەرەوە ساز کرێ بۆ ڕووبەڕووبوونەوە و پلیشاندنەوەى هێرش و پیلانە گڵاوەکانى دژەشۆڕِش، هەروەهاش هەنگاوى شۆڕشگێڕانە نرا بۆ گەشەپێدان و تەشەنەپێدانى ئەو شەپۆلە شۆڕشگێڕییەى کە لە فەڕەنساوە کڵپەى سەندبوو بۆ پەرەپێدان و گرتنەوەى سەراپاى ئەوروپا.

 

کاوتسکى و هاوبیرە سیاسییە ڕوسەکانیشى کە دەیانویست هەر چۆنێک بووە شۆڕشى ڕوسى هەر لە چوارچێوەى کارەکتەرە بۆرژوازییەکەى دەسپێکییەوە بمێنێتەوە، بەمەش ئەوان هەر هەمان ڕێچکەى ئەو لیبراڵە ئەڵمان و ئینگلیزانەى سەدەى پێشویان گرتۆتە بەر، کە شۆڕشى فەڕەنسییان بەپێى دوو قۆناغى جودا شیدەکردەوە: قۆناغى “چاک”، واتە سەردەمى “ژیرۆند”ەکان و قۆناغى “خراپ”، واتا سەردەمى “ژاکۆبییەکان”، هەروەهاش بەرگرییەکى نابەجێیان لە بۆچونێکى نادروست و کاڵوکرچى مێژووییانە دەکرد. ئەم کەسانە نەیاندەتوانى لەوە تێبگەن کە بەبێ کودەتاکەى “ژاکۆبى”یەکان، تەنانەت یەکەمین دەسکەوتە کەموکوڕ و سەرەتاییەکانى قۆناغى ژیرۆندییەکانیش پاشان دەکەوتنە ژێر خۆڵى داڕوخانى شۆڕشەکەوە.

 

ڕەوتى مێژوویى ڕوداوەکانى 1793 بە شێوەیەکى حەتمییانە ئەوەیان دەر دەخست کە تاکە چارەیەک، بێجگە لە دیکتاتۆریەتى ژاکۆبییەکان، بریتى نەبوو لە دیموکراسییەکى (میانڕەوانە و کاڵوکرچ)، بەڵکو سەرلەنوێ سەپاندنەوەى دەسەڵاتى بۆربۆنەکان دەبوو.

 

لە هیچ شۆڕشێکدا ناکرێ و ناشێ چاوەڕوانى “خاڵى مامناوەندى” بین، چونکە یاساى سروشتیانەى شۆڕش پێویستى بە بڕیاردانى خێرا و دەمودەستە. تەنها دوو ڕێگەش هەیە: یاخود لۆکۆمۆتیڤ (هێزى ڕاکێشەر)ى شۆڕش بە هەموو توانایەوە بە هەورازى مێژووییدا بەرەو لوتکە سەردەکەوێ، یاخود بەو قورساییە مەزنەیەوە بەرەو خوار خل دەبێتەوە بەرەو ئەو جێگایەى کە لێوەى دەرچوو بوو و لەگەڵ خۆشیدا هەموو ئەو کەسانە دەپلیشێنێتەوە کە بەبێ هێزى لەڕ و لاوازییانەوە هەوڵ دەدەن بۆ ڕاگرتنى لە نیوەى ڕێگادا.

 

بەو چەشنەش ئەوە ڕوون دەبێتەوە، لە هەموو شۆڕشێکدا تەنها پارتییەک دەتوانێ دەسەڵات بگرێتە دەست، ئەویش هەر ئەو پارتەیە، کە ئازایانە بتوانێ دروشمى هەرە ڕادیکالانە بڵند کاتەوە و بچێتە ژێر گشت ئەرک و سەرەنجامەکانیشیەوە. هەر ئەمەش ڕۆڵى پوچەڵى مەنشەڤیکە ڕوسەکان I (دان و تسێرێتێلى و…هتد) ڕووندەکاتەوە، چونکە، پاش ئەوەى کە لە سەرەتاوە دەسەڵات و کاریگەرییەکى گەورەیان بەسەر جەماوەرەوە هەبوو، ئەوە بوو لە ئاکامدا، دواى ماوەیەکى دوور و درێژى دوودڵى، بەو پەڕى کەللەڕەقیشەوە، پێیان دادەگرتە سەر ئەوەى کە بە هیچ شێوەیەک نیازى دەسەڵات گرتنەدەستیان نییە، سەرەنجامەکەشى هەر ئەوە بوو کە بەوپەڕى سەرشۆڕییەوە گسکدران و مەیدانیان پێچۆڵکرا.

 

بە پێچەوانەشەوە، پارتەکەى لینین، ئەو تاکە پارتە بوو کە بەچاکى لە ئەرکى پارتێکى ڕاستەقینەى شۆڕشگێڕانە گەیشت و بە بەرزکردنەوەى دروشمە بەناوبانگ و گرنگەکەشى “هەموو دەسەڵاتێک بۆ کرێکاران و جوتیاران”، توانى شیلگیرانە ڕێبازى بەرەوپێشجوون و سەرکەوتنى شۆڕشەکە دەستنیشان و دابین بکات.

 

هەروەها، بۆلشەڤیکەکان، یەکسەر پاش دەسەڵات گرتنەدەست، پڕۆگرامى هەرە شۆرششگێڕانەیان گرتە بەر، بەوەى کە: ئەوان نەهاتن بەرگرى لە دیموکراسى بۆرژوازیى بکەن، بەڵکو بە پیچەوانەوە، ئەوان (دیکتاتۆرى پڕۆلیتاریایان لە پێناوى بیناکردنى سۆسیالیزم)دا ڕاگەیاند.

 

بەم هەنگاوەش، لە ڕووى مێژووییەوە ئەو شانازییە زیندوو و مەزنەیان پێبڕا، بەوەى کە دەسپێشکەرییان کرد بە بڵندکردنەوەى دروشمى دوا ئاماتجى سۆسیالیزم بە شێوەى پڕۆگرامى ڕاستەوخۆى پراکتیکى سیاسى.

 

ئەوەى لە تواناى پارتێک دایە، لە کاتێکى دیاریکراوى مێژووییدا، چ لە ڕووى ئازایەتى و پێداگیرییەوە و چ  لە ڕووى ئاگایى و هوشیاریى شۆڕشگێڕانەوە، بەو پەڕى کۆڵنەدانیشەوە لینین و ترۆتسکى و هاوڕێکانیان زۆر بەچاکى و دروستى جێبەجێیان کرد.

 

شەرەف و تواناى ئەکسیۆنى شۆڕشگێڕانە کە هێزە سۆسیال-دیموکراتەکان گیرۆدە بووبوون بەدەستییەوە و لە پەلوپۆکەوتبوون، کەچى لە لاى بۆلشەڤیکەکان بەشێوەیەکى زۆر درەخشانانە گیرایە بەر و خۆی نواند.

 

ئا لەم ڕووەوە، ڕاپەڕینەکەى ئۆکتۆبەریان نەک هەر شۆڕشى ڕوسیى ڕزگار کرد و بەرەو سەرکەوتنى برد، بەڵکو شەرەف و ئاڵاى سۆسیالیزمى ئەنتەرناسیۆناڵیستیشى بەبەرزى و بڵندى و زیندویى  ڕاگرت.

 

سەرچاوە:

 

LA REVOLUTION RUSSE ; Rosa Luxembourg، Paris،Spartacus،1977