وبسایت «اکسیوس» در گزارشی اختصاصی، با استناد به گفتوگو با یازده منبع آگاه، روایتی از پشتصحنه توافقی منتشر کرده است که به گفته این منابع، در آخرین ساعات پیش از یک تشدید بزرگ نظامی، مسیر جنگ را موقتاً به سوی آتشبس تغییر داد. بر پایه این گزارش، در حالی که دونالد ترامپ در انظار عمومی با لحنی بسیار تند از نابودی کامل ایران سخن میگفت، در پشت صحنه نشانههایی از پیشرفت دیپلماتیک پدید آمده بود؛ پیشرفتی که بدون موافقت نهایی مجتبی خامنهای، به نوشته اکسیوس، امکان تحقق نداشت.
این گزارش میگوید مقامهای آمریکا و اسرائیل روز دوشنبه، در حالی که ضربالاجل ترامپ نزدیک میشد، از تحول مهمی آگاه شدند: مجتبی خامنهای برای نخستین بار از زمان آغاز جنگ، به مذاکرهکنندگان ایرانی دستور داده بود به سوی توافق حرکت کنند. این خبر را یک مقام اسرائیلی، یک مقام منطقهای و یک منبع دیگر که در جریان مذاکرات بودهاند، در اختیار اکسیوس گذاشتهاند. به روایت این منابع، این تصمیم در شرایطی گرفته شد که حتی افراد نزدیک به ترامپ نیز تا آخرین لحظات نمیدانستند رئیسجمهور آمریکا سرانجام راه جنگ گسترده را انتخاب خواهد کرد یا مسیر آتشبس را.
بر اساس این گزارش، در همان ساعات پایانی، نیروهای آمریکایی در خاورمیانه و مقامهای پنتاگون خود را برای یک کارزار بمباران گسترده علیه زیرساختهای ایران آماده میکردند و در عین حال میکوشیدند دریابند که ترامپ در نهایت به کدام سو متمایل خواهد شد. یکی از مقامهای دفاعی آمریکا به اکسیوس گفته است: «هیچکس نمیدانست چه خواهد شد. اوضاع کاملاً آشفته بود.» همزمان، متحدان آمریکا در منطقه خود را برای واکنش تلافیجویانه ایران در مقیاسی بیسابقه آماده میکردند و در داخل ایران نیز بخشی از غیرنظامیان برای در امان ماندن از حملات احتمالی، خانههای خود را ترک میکردند.
اکسیوس مینویسد صبح دوشنبه، همزمان با آنکه ترامپ در جشن عید پاک کاخ سفید در میان جمعیت ظاهر میشد، استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، با عصبانیت مشغول تماسهای تلفنی فشرده بود. به گفته یک منبع مطلع، ویتکاف به میانجیها گفته بود پیشنهاد دهبندی تازهای که آمریکا از ایران دریافت کرده، «فاجعه» است. این واکنش، آغازگر روزی «آشفته» از رفتوآمد نسخههای اصلاحشده پیشنهادها شد؛ روزی که در آن میانجیهای پاکستانی پیشنویسهای تازه را میان ویتکاف و عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، رد و بدل میکردند و وزیران خارجه مصر و ترکیه نیز میکوشیدند شکافهای باقیمانده را پر کنند.
به روایت این گزارش، تا شامگاه دوشنبه میانجیها توانسته بودند موافقت آمریکا را با نسخه بهروزشدهای از پیشنهاد آتشبس دو هفتهای به دست آورند. از آن پس، تصمیم نهایی در تهران به مجتبی خامنهای وابسته بود؛ کسی که منابع اکسیوس میگویند در روزهای دوشنبه و سهشنبه شخصاً و بهطور فعال در روند تصمیمگیری دخالت داشت. به نوشته اکسیوس، نقش رهبر جدید جمهوری اسلامی به دلیل تهدید جدی ترور از سوی اسرائیل، ناگزیر بسیار پنهانی و دشوار بود و او عمدتاً از طریق پیکهایی که یادداشتها را جابهجا میکردند، ارتباط برقرار میکرد. دو منبع، موافقت او با حرکت مذاکرهکنندگان ایرانی به سوی توافق را یک «نقطه عطف» توصیف کردهاند.
در همین حال، عباس عراقچی نیز، بنا بر گزارش اکسیوس، نقشی محوری در پیشبرد مذاکرات و نیز در متقاعد کردن فرماندهان سپاه پاسداران برای پذیرش توافق ایفا کرد. یک منبع منطقهای همچنین گفته است که چین نیز به ایران توصیه کرده بود به دنبال راهی برای خروج از بحران باشد. با این حال، به گفته همان منبع، همه تصمیمهای اصلی در روزهای دوشنبه و سهشنبه در نهایت باید از مجتبی خامنهای عبور میکرد و بدون چراغ سبز او اساساً توافقی در کار نبود.
اکسیوس در ادامه مینویسد که تا صبح سهشنبه روشن شده بود پیشرفتهایی در مذاکرات حاصل شده، اما این مسئله مانع از آن نشد که ترامپ شدیدترین تهدید خود را مطرح کند و بگوید: «یک تمدن کامل امشب خواهد مرد.» برخی رسانههای آمریکایی در آن زمان گزارش دادند که ایران در واکنش به این تهدید، مذاکرات را قطع کرده است، اما منابعی که در روند گفتوگوها حضور داشتهاند به اکسیوس گفتهاند این روایت درست نبود و در واقع گفتوگوها همچنان در حال پیشروی بود.
بر پایه این گزارش، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، از مجارستان در تماسهای فشرده تلفنی حضور داشت و عمدتاً با طرف پاکستانی در ارتباط بود. همزمان، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در طول روز بهطور مکرر با ترامپ و تیم او در تماس بود، اما اسرائیلیها بهتدریج نگران میشدند که کنترل روند از دستشان خارج شده است. به نوشته اکسیوس، حدود ظهر سهشنبه به وقت شرق آمریکا، درک کلی این بود که طرفها در حال نزدیک شدن به یک آتشبس دو هفتهای هستند. سه ساعت بعد، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، شروط توافق را در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد و از همه طرفها خواست آن را بپذیرند.
اما در همین نقطه، فضای تصمیمگیری در واشینگتن همچنان مبهم بود. اکسیوس میگوید بلافاصله پس از انتشار این پیشنهاد، ترامپ از سوی متحدان و نزدیکان تندروی خود با تماسها و پیامهایی روبهرو شد که از او میخواستند توافق را رد کند. شدت ابهام به حدی بود که حتی چند نفر از کسانی که تنها یک یا دو ساعت پیش از تصمیم نهایی با ترامپ صحبت کرده بودند، همچنان تصور میکردند او پیشنهاد آتشبس را نخواهد پذیرفت. با این همه، ترامپ در نهایت تصمیم به قبول آن گرفت.
به گزارش اکسیوس، ترامپ اندکی پیش از انتشار موضع رسمی خود، ابتدا با نتانیاهو گفتوگو کرد تا تعهد اسرائیل به رعایت آتشبس را بگیرد. سپس با عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، تماس گرفت تا کار را نهایی کند. تنها پانزده دقیقه پس از انتشار پیام ترامپ، به نیروهای آمریکایی دستور داده شد که از حالت آمادهباش برای عملیات گسترده خارج شوند. پس از آن، عباس عراقچی نیز اعلام کرد ایران آتشبس را رعایت خواهد کرد و تنگه هرمز را به روی کشتیهایی که «در هماهنگی با نیروهای مسلح ایران» عمل کنند، خواهد گشود.
با این حال، اکسیوس تأکید میکند که هنوز روشن نیست ایران تا چه اندازه اجازه خواهد داد رفتوآمد دریایی به حالت عادی بازگردد و همچنین معلوم نیست بنیامین نتانیاهو تا چه اندازه به این آتشبس پایبند بماند. یک مقام ارشد اسرائیلی به این رسانه گفته است که نتانیاهو از آمریکا تضمین گرفته که در مذاکرات صلح، بر سه مطالبه اصلی پافشاری کند: ایران باید از مواد هستهای خود دست بکشد، غنیسازی را متوقف کند و تهدید موشکهای بالستیک را کنار بگذارد.
اکسیوس همچنین مینویسد که احتمالاً جیدی ونس ریاست هیئت آمریکایی را در مذاکراتی که قرار است روز جمعه در پاکستان برگزار شود بر عهده خواهد داشت؛ مأموریتی که این رسانه آن را مهمترین مسئولیت سیاسی دوران او توصیف کرده است. با این حال، شکافهای اساسی میان تصور آمریکا و ایران از چارچوب توافق همچنان پابرجاست و همین مسئله این احتمال را کاملاً واقعی نگه میدارد که جنگ دوباره از سر گرفته شود.
در بخش پایانی این گزارش آمده است که پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، و کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، قرار است در کنفرانسهای مطبوعاتی روز چهارشنبه با حمله به منتقدان ترامپ، استدلال کنند تهدیدهای رئیسجمهور آمریکا علیه ایران، در واقع زمینهساز توافق شده است. در مقابل، حاکمیت ایران دقیقاً استدلالی معکوس را مطرح میکند و بر این باور است که ایستادگی تهران بوده که آمریکا را به پذیرش آتشبس سوق داده است. به این ترتیب، هرچند توافق کنونی فعلاً مانع یک تشدید خطرناکتر شده، اما فضای بیاعتمادی و تهدید همچنان بر روابط دو طرف سایه انداخته و معلوم نیست این آتشبس دو هفتهای به توافقی پایدار بینجامد یا تنها وقفهای کوتاه در مسیر ازسرگیری جنگ باشد.
