۱. مبارزه و سازماندهی: نقطه عزیمت یک برنامه سیاسی
پیش از ورود مستقیم به مسئله ملی در کوردستان، باید چند مفهوم پایه روشن شود. نخستین مسئله، سازماندهی مبارزات است. از منظر مارکسیستی، مبارزات را یک جریان سیاسی اختراع نمی‌کند و نمی‌تواند زمان، شکل و نقطه آغاز آن‌ها را مطابق میل خود تعیین کند. مبارزات از دل تضادها و تناقضات واقعی جامعه پدید می‌آیند: تضادهای اقتصادی و طبقاتی، دسترسی نابرابر به منابع و قدرت، ستم سیاسی و فرهنگی و مناسباتی که منافع طبقه حاکم را به‌جای منافع عمومی جامعه می‌نشانند. این تضادها در عرصه‌های گوناگون به اعتراض و مطالبه تبدیل می‌شوند. وظیفه نیروی سیاسی متشکل آن نیست که از بیرون برای جامعه مبارزه‌ای تجویز کند؛ باید در مبارزات موجود حضور یابد، مطالبات را بشناسد، برای پیشروی آن‌ها راه‌حل سیاسی عرضه کند و به ارتقای سازمان‌یابی و آگاهی جمعی یاری برساند. این روش با تجربه مارکس در مسئله ایرلند پیوند روشنی دارد. مارکس در نامه ۹ آوریل ۱۸۷۰ به زیگفرید مایر و آگوست فوگت توضیح می‌دهد که سلطه انگلستان بر ایرلند، طبقه کارگر انگلستان را نیز از درون تضعیف می‌کند: کارگر انگلیسی در برابر کارگر ایرلندی خود را عضوی از ملت مسلط می‌بیند و تعصب ملی به ابزاری در دست طبقه حاکم تبدیل می‌شود. مارکس نتیجه می‌گیرد که رهایی ملی ایرلند مسئله‌ای جدا از رهایی اجتماعی کارگران انگلستان نیست؛ بلکه یکی از شرط‌های آن است.[۱]
مارکس در نامه ۳۰ نوامبر ۱۸۶۷ به انگلس نیز خواسته‌های ایرلندیان را شامل خودحکومتی و استقلال از انگلستان، انقلاب ارضی و امکان تصمیم‌گیری مستقل درباره اقتصاد می‌داند.[۲] این نمونه نشان می‌دهد که مارکس مسئله ملی را به یک احساس فرهنگی یا مطالبه‌ای فرعی تقلیل نمی‌دهد؛ آن را در پیوند با مناسبات مادی، مالکیت زمین، سلطه سیاسی و مبارزه طبقاتی بررسی می‌کند.
۲. مسئله ملی در کوردستان و مطالبه رهایی ملی
در کردستان، مطالبه ملی به تاریخ این جغرافیا و مبارزاتی بازمی‌گردد که در آن شکل گرفته‌اند. این مطالبه در صورت‌بندی‌های مختلف، از استقلال ملی تا رهایی ملی، بیان شده است. مضمون سیاسی آن، برخورداری مردم کوردستان از حق تعیین سرنوشت، حاکمیت بر سرزمین و منابع خود، پایان دادن به سلطه و سرکوب دولت‌های مسلط و امکان تصمیم‌گیری آزادانه درباره شکل سازمان سیاسی و اجتماعی خویش است. رهایی ملی یکی از مطالبات دموکراتیک مردمی است که تحت ستم ملی قرار دارند. به رسمیت شناختن این حق به معنای آن نیست که همه تضادهای جامعه با استقلال سیاسی خودبه‌خود حل می‌شوند؛ بلکه به این معناست که هیچ نیروی سیاسی حق ندارد مردم یک جغرافیا را به‌اجبار در چارچوب دولت دیگری نگه دارد یا حق تصمیم‌گیری آنان درباره سرنوشت سیاسی‌شان را به آینده‌ای نامعلوم موکول کند. در اینجا تجربه لهستان نیز اهمیت دارد. مارکس در سخنرانی خود درباره لهستان در ۲۲ فوریه ۱۸۴۸، انقلاب کراکوف را نمونه‌ای می‌داند که مسئله ملی را با دموکراسی و رهایی طبقه تحت ستم پیوند زد. او تأکید می‌کند که استقلال سیاسی لهستان، بدون دگرگونی مناسبات فئودالی و رهایی دهقانان، به آزادی واقعی اکثریت مردم منجر نمی‌شود.[۳] بنابراین، مسئله ملی نه باید از مسئله اجتماعی جدا شود و نه مسئله اجتماعی می‌تواند بهانه‌ای برای نادیده گرفتن ستم ملی باشد.
۳. حق تعیین سرنوشت و دولت مستقل
در بحث رهایی ملی، باید میان به‌رسمیت‌شناختن حق تعیین سرنوشت و توصیه به جدایی در هر شرایط مشخص تفاوت گذاشت. لنین در اثر «حق ملت‌ها در تعیین سرنوشت خویش» (۱۹۱۴) این حق را، در معنای سیاسی آن، حق جدایی و تشکیل دولت مستقل تعریف می‌کند. از نظر او، سوسیالیست‌ها لازم است با حق جدایی موافقت کنند، حتی اگر در یک وضعیت مشخص از نظر اقتصادی یا سیاسی اتحاد داوطلبانه را ترجیح دهند.[۴]
لنین در نوشته «انقلاب سوسیالیستی و حق ملت‌ها در تعیین سرنوشت» (۱۹۱۶) این تمایز را روشن‌تر می‌کند: حق تعیین سرنوشت به معنای الزام به جدایی نیست؛ معنایش این است که ملت تحت ستم بتواند آزادانه درباره جدایی تصمیم بگیرد. او همچنین تصریح می‌کند که اتحاد داوطلبانه ملت‌ها با حفظ حق جدایی، با اتحاد اجباری تفاوت بنیادی دارد. به بیان دیگر، فدراسیون یا اتحاد تنها هنگامی می‌تواند مبنای رابطه‌ای برابر باشد که اجبار و امتیاز ملی در آن وجود نداشته باشد.[۵]
این نکته برای بحث کوردستان اهمیت مستقیم دارد. دعوت به مشارکت در دولت مرکزی، حتی اگر آن دولت خود را دموکراتیک یا سوسیالیستی بنامد، به‌تنهایی پاسخ مسئله ملی نیست. پرسش تعیین‌کننده این است: آیا مردم کوردستان حق دارند آزادانه درباره ماندن در یک اتحاد، شکل فدراسیون یا استقلال سیاسی تصمیم بگیرند؟ اگر این حق از پیش نفی شود، «مشارکت» می‌تواند شکل دیگری از تداوم سلطه باشد.
در عین حال، لنین در «دولت و انقلاب» هنگام توضیح تحلیل مارکس از کمون پاریس، نشان می‌دهد که وحدت ملی الزاماً به معنای حفظ دستگاه متمرکز و بوروکراتیک دولت که خود را بالاتر از جامعه قرار می‌دهد نیست. در فصل سوم، بخش «سازمان‌یابی وحدت ملی»، او از طرح کمونی سخن می‌گوید که در آن وحدت ملی از پایین و از طریق کمون‌های انتخابی و مسئول سازمان می‌یابد؛ وظایف محدود مرکز نیز به مأموران مسئول و پاسخ‌گو سپرده می‌شود.[۶] این بحث مستقیماً نظریه‌ای درباره اتحاد میان دولت‌های مستقل نیست؛ بلکه درباره سازماندهی دموکراتیک وحدت سیاسی درون جامعه است.
۴. دولت، طبقه و گذار به زوال دولت
دولت در تحلیل مارکسیستی نهادی بی‌طرف و فراطبقاتی نیست. لنین در فصل نخست «دولت و انقلاب» دولت را محصول آشتی‌ناپذیری تضادهای طبقاتی و نیرویی ویژه برای حفظ سلطه طبقاتی توضیح می‌دهد.[۷] از همین رو، دولت موجود را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از اداره‌ها و خدمات عمومی دانست؛ باید پرسید قدرت سیاسی در دست کدام طبقه است و این دستگاه چه مناسباتی را حفظ می‌کند. اما زوال دولت به معنای محو فوری آن در فردای انقلاب نیست. لنین با استناد به انگلس توضیح می‌دهد که طبقه کارگر ابتدا قدرت سیاسی را به دست می‌گیرد و ابزار تولید را به مالکیت اجتماعی درمی‌آورد؛ با از میان رفتن طبقات و شرایطی که وجود نیروی قهرآمیز جدا از جامعه را ضروری می‌کند، دولت به‌تدریج زوال می‌یابد. لنین میان سرنگونی قهرآمیز دولت بورژوایی و زوال تدریجی دولت پس از گذار به جامعه بی‌طبقه تمایز می‌گذارد.[۸]
بنابراین، بحث دولت مستقل در کردستان و بحث ماهیت طبقاتی آن دو مسئله مرتبط اما یکسان نیستند. دفاع از حق تشکیل دولت مستقل، به‌خودی‌خود به معنای دفاع از دولت بورژوایی یا پذیرش رهبری بورژوازی بر جنبش رهایی ملی نیست. مسئله این است که حق حاکمیت ملی به رسمیت شناخته شود و هم‌زمان بر سر اینکه قدرت سیاسی در دولت آینده در دست کدام طبقه و با چه سازوکارهایی باشد، مبارزه شود.
۵. دولت ملی، ناسیونالیسم بورژوایی و استقلال از امپریالیسم
از این منظر، باید با جریان‌هایی که مطالبات متنوع مردم کوردستان را به مسئله ملی تقلیل می‌دهند و پروژه سیاسی خود را به تصاحب قدرت و ایجاد دولت بورژوایی محدود می‌کنند، مرزبندی کرد. نقد این جریان‌ها نباید به انکار مطالبه رهایی ملی منجر شود؛ برعکس، باید نشان دهد که رهایی ملی بدون دگرگونی مناسبات اقتصادی و اجتماعی و بدون مشارکت و نظارت توده‌ها ناقص خواهد ماند. مطالباتی که می‌توان در این مبارزه طرح کرد عبارت‌اند از: استقلال سیاسی از دخالت و قیمومت دولت‌های امپریالیستی و منطقه‌ای؛ علنی بودن توافق‌ها و مذاکرات خارجی؛ منع توافق‌های پنهانی که سرنوشت مردم را تعیین می‌کنند؛ نظارت عمومی بر قراردادها و منابع؛ و اجتماعی کردن ابزارهای اصلی تولید و زمین، به‌نحوی که منافع اکثریت جامعه مبنا قرار گیرد. این موارد باید به‌عنوان برنامه و مطالبات سیاسی مشخص مطرح شوند، نه صرفاً شعارهایی کلی.
تروتسکی در نوشته «مسئله اوکراین» (مه ۱۹۳۹) از شعار اوکراین متحد، آزاد و مستقلِ کارگران و دهقانان دفاع می‌کند. او امکان پیوستن داوطلبانه اوکراین مستقل به یک فدراسیون را رد نمی‌کند، اما تأکید دارد که چنین اتحادی فقط بر پایه شرایطی که خود اوکراین آزادانه می‌پذیرد، معنا دارد.[۹] این استدلال به‌روشنی میان اتحاد داوطلبانه و تابعیت اجباری تمایز می‌گذارد. تروتسکی در «استقلال اوکراین و سردرگمی سکتاریستی» (ژوئیه ۱۹۳۹) همچنین استدلال می‌کند که نمی‌توان مسئله ملی را تا پس از پیروزی انقلاب جهانی معلق گذاشت. مبارزه ملی، یکی از شکل‌های پیچیده مبارزه طبقاتی است و طرح صریح مطالبه استقلال در شرایط مشخص می‌تواند به جلب توده‌های دهقانی و خرده‌بورژوا پیرامون پرولتاریا کمک کند. او حق تعیین سرنوشت را اصلی دموکراتیک می‌داند که در عصر حاضر با وظایف سوسیالیستی درهم‌تنیده می‌شود.[۱۰]
۶. طبقه کارگر و برنامه سیاسی دولت آینده کردستان
ما به‌عنوان مارکسیست‌ها ضمن دفاع از حق حاکمیت ملی کوردستان، برای آن مبارزه می‌کنیم که طبقه کارگر و نیروهای سوسیالیست در کوردستان برنامه سیاسی مستقل خود را برای پیشبرد انقلاب و شکل دادن به دولت آینده ارائه کنند. چنین برنامه‌ای نمی‌تواند جدا از مبارزات واقعی و به‌صورت طرحی انتزاعی تدوین شود. باید از تجربه تاریخی مبارزات، مطالبات جاری، سازمان‌یابی کارگران و زحمتکشان و نقد عملکرد نیروهای بورژوایی شکل بگیرد. این برنامه باید به مطالباتی پاسخ دهد که هم‌سنگ مطالبه ملی اهمیت دارند: برابری فرصتهای اقتصادی و دسترسی برابر به منابع؛ حقوق زنان؛ مطالبات جوانان؛ آموزش همگانی؛ آموزش و رسمیت زبان کوردی؛ آزادی و رشد فرهنگ؛ و سازماندهی اقتصاد و مناسبات تولیدی در کوردستان. برنامه‌ای که تنها بر استقلال سیاسی تکیه کند و این مطالبات را کنار بگذارد، نمی‌تواند مدعی نمایندگی رهایی اجتماعی اکثریت باشد. تجربه کمون پاریس در تحلیل مارکس و بازخوانی لنین در «دولت و انقلاب» برای بحث ساختار قدرت اهمیت دارد: انتخابی بودن مسئولان، پاسخ‌گویی، امکان عزل، محدود کردن امتیازات دستگاه اداری و جایگزینی ارتش دائمی با مردم مسلح از جمله ویژگی‌هایی بودند که مارکس در کمون برجسته کرد.[۶] با الهام از این بحث، می‌توان درباره نقش شوراهای کارگری، کمیته‌های کارخانه، کمیته‌های محلات و شوراهای مبارزاتی به‌عنوان پایه‌های نظارت و مشارکت مستقیم مردم در ساختار سیاسی آینده بحث کرد. این تشکیلات نباید صرفاً بازوهای اجرایی دولت باشند؛ باید قدرت سازمان‌یافته جامعه برای نظارت بر دولت و جلوگیری از تمرکز قدرت و گسترش بروکراسی را تشکیل دهند. شکل دقیق این ساختار باید در جریان مبارزه و با مشارکت توده‌ها تعیین شود.
۷. برنامه سیاسی از دل مبارزه؛ نه تحمیل نسخه از بیرون
هر جریان سیاسی که خود را از مطالبات روزمره و مبارزات جاری جدا کند، در معرض آن قرار می‌گیرد که به‌جای تحلیل شرایط مادی و تجربه واقعی جامعه، نسخه‌هایی ذهنی و از پیش آماده را به کوردستان تحمیل کند. برنامه سیاسی انقلابی نه با اقتباس مکانیکی از یک نظریه‌پرداز یا الگوی بیرونی، بلکه از پیوند نقد نظری با مبارزه زنده و سازمان‌یابی واقعی ساخته می‌شود. نقد جریان‌های سیاسی کوردستان نیز باید با بررسی دقیق برنامه‌ها، اسناد و عملکرد واقعی آن‌ها انجام شود. برای نمونه، درباره کنفدرالیسم دموکراتیک، خودمختاری یا طرح‌های دیگر باید پرسید این الگوها چه پاسخی به مسئله حاکمیت، ساختار طبقاتی، اقتصاد سیاسی، حقوق زنان، زبان، فرهنگ و رابطه با دولت‌های منطقه می‌دهند. نقد مستند جایگزین برچسب‌زنی یا نسبت دادن انگیزه‌هایی می‌شود که سندی برای آن‌ها ارائه نشده است. مارکس در مسئله ایرلند و تروتسکی در مسئله اوکراین، هر دو نشان می‌دهند که حمایت از رهایی ملی با مبارزه طبقاتی پیوند دارد و از بیرون و با تعلیق مطالبات واقعی به آینده‌ای نامعلوم پیش نمی‌رود. لنین نیز تأکید می‌کند که حق تعیین سرنوشت باید در برنامه سیاسی روشن و صریح بیان شود، نه در عبارت‌های مبهم و وعده‌هایی برای پس از استقرار سوسیالیسم.[۱][۵]
برای داشتن برنامه‌ای انقلابی در راستای رهایی ملی کردستان و پاسخ‌گویی به مطالبات زنان، جوانان، آموزش، زبان، فرهنگ و اقتصاد، باید بخشی از خود مبارزه بود؛ نه اینکه از بیرون برای آن تعریف ساخت یا صرفاً درباره خوب و بد بودن آن داوری کرد. صدای ما باید صدای خود مبارزه باشد.نه صدای فلسفه‌بافی درباره مبارزه، نه صدای نسخه‌پیچی از بیرون؛ بلکه صدایی که از دل مبارزه برمی‌خیزد و به سازمان‌یابی و قدرت‌گیری طبقه کارگر یاری می‌رساند. تنها از این مسیر است که می‌توان برای شکل‌گیری دولتی با ساختار اکثریتی و به رهبری طبقه کارگر در کوردستان مبارزه کرد. هیچ راه میان‌بری برای این مسئله وجود ندارد.
منابع و ارجاعات
[۱] Karl Marx, “Letter to Sigfrid Meyer and August Vogt,” 9 April 1870. https://www.marxists.org/archive/marx/works/1870/letters/70_04_09.htm
[۲] Karl Marx, “Marx to Engels, 30 November 1867,” in Marx-Engels Correspondence. https://www.marxists.org/archive/marx/works/subject/ireland/ireland.pdf
[۳] Karl Marx, “Communism, Revolution and a Free Poland” (Speech on the Polish Question), 22 February 1848; Marx-Engels Collected Works, Vol. 6, p. 549. https://www.dhspriory.org/kenny/PhilTexts/Marx/www.marxists.org/archive/marx/works/1848/02/22a.htm
[۴] V. I. Lenin, The Right of Nations to Self-Determination (1914), especially Chapter 1. Collected Works, Vol. 20, pp. 393–454. https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/self-det/
[۵] V. I. Lenin, “The Socialist Revolution and the Right of Nations to Self-Determination” (1916), especially Section 3, “The Meaning of the Right to Self-Determination and its Relation to Federation.” https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1916/jan/x01.htm
[۶] V. I. Lenin, The State and Revolution (1917), Chapter III, especially “Organisation of National Unity”; Lenin’s Collected Works, Vol. 25, pp. 381–492. https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/staterev/ch03.htm
[۷] V. I. Lenin, The State and Revolution (1917), Chapter I, “The State: A Product of the Irreconcilability of Class Antagonisms.” https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/staterev/ch01.htm
[۸] V. I. Lenin, The State and Revolution (1917), Chapter I, Section 4, “The ‘Withering Away’ of the State, and Violent Revolution”; and Chapter V, “The Economic Basis of the Withering Away of the State.” https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/staterev/
[۹] Leon Trotsky, “The Problem of the Ukraine” (May 1939), published in The New International, Vol. XIV, No. 6, August 1948. https://www.marxists.org/history/etol/newspape/ni/vol14/no06/trotsky.html
[۱۰] Leon Trotsky, “Independence of the Ukraine and Sectarian Muddleheads” (30 July 1939), Socialist Appeal, 15 and 18 September 1939. https://www.marxists.org/archive/trotsky/1939/07/ukraine.htm
یادداشت‌های دقت تاریخی و نظری
- سخنرانی درباره لهستان در ۲۲ فوریه ۱۸۴۸ در مجموعه آثار مارکس و انگلس آمده است؛ در برخی نسخه‌ها متن با عنوان «Communism, Revolution and a Free Poland» منتشر شده و در برخی فهرست‌ها ذیل سخنرانی درباره مسئله لهستان ثبت شده است.
- نامه ۳۰ نوامبر ۱۸۶۷ درباره ایرلند در نسخه‌های گردآوری‌شده ذیل مکاتبات مارکس و انگلس آمده است. در متن مقاله، مضمون آن بازگویی شده، نه نقل‌قول کلمه‌به‌کلمه.
- «دولت و انقلاب» را نباید منبع مستقیم نظریه اتحاد میان دولت‌های مستقل معرفی کرد. بحث لنین در آن کتاب درباره سازماندهی وحدت ملی از طریق کمون‌ها و نقد دستگاه بوروکراتیک دولت است. برای حق جدایی و فدراسیون داوطلبانه، اثر لنین در سال ۱۹۱۶ منبع دقیق‌تری است.
- تروتسکی در بحث اوکراین از حق استقلال ملی دفاع می‌کند، اما آن را با برنامه و رهبری پرولتری پیوند می‌زند؛ این موضع را نباید به تأیید بی‌قیدوشرط هر جریان ناسیونالیستی تعمیم داد.
- نسبت دادن مواضع مشخص به احزاب معاصر کردستان باید در نسخه انتشار با ارجاع به برنامه‌ها، اسناد رسمی و مواضع منتشرشده همان احزاب انجام شود. در این نسخه از افزودن ادعاهای مستندنشده درباره آن‌ها خودداری شده است.
