نقدی بر نوشته “دنیای متحول و ظهور نسل جدید پرولتاریا” از سیاوش دانشور!

ناصر بابامیری

Kan vara en bild av textناصر بابامیری: 
بخش عمده اعتراضات و اعتصابات ایندوره اخیر که در اروپا و آمریکا و آسیا با نارضایتی و تظاهرات بخشهای مختلف جامعه استارت خورده است قطع به یقین بازتاب گوشه ای از وضیعت اسفناک اقتصادی، بحران و بن بستهای سرمایه داریست که بایستی پدیده جنگ و میلیتاریسم را نیز به متن موجود اضافه نمود، اما همه اعتراضات را برغم اینکه در یک بازه زمانی بوقوع پیوسته اند نمیشود دارای افق یکسان تلقی کرد. بطور مشخص افق مبارزاتی و بویژه اعتصاب کارگران با سایر اعتراضات برغم وجود وجه مشترک دارای افق یکسانی نیستند. اعتراض دانش آموزان در پاریس و بدنبال آن پیوستن دانشجویان به این نارضایتها و حتی حمایت اتحادیه ها و سندیکا از این اعتراضات را که خواهان مطالبات رفاهی هستند نباید با اعتصاب بندرگاه ها و اعتصاب در محیط کار کارگران در بخشهای تولیدی و صنعتی را یکسان گرفت. کمااینکه حتی اعتراضات تشکلهای سنتی نظیر اتحادیه و سندیکاها بر سر مطالبات حداقلی و رفاهی که دهه هاست نقش مدیریت و کنترل اعتراضات کارگری را دارند با تشکلها در محیط کار نظیر شورا و مجامع عمومی را که افق مبارزاتی طبقاتی و ضدسرمایه داری را دارا می باشد یکی دانست. هر چند اشتراکاتی در عرصه مبارزه علیه وضع موجود میانشان موجود میباشد اما به هیچ وجه دارای افق و چشم انداز یکسانی نیستند. بطور نمونه اعتراضات جوانان که امروز بیشتر تحت عنوان «نسل Z» مطرح است اساسا بیشتر بر سر نبود رفاه و عدم آینده شغلی و هزینه های آموزش و محیط آموزش فرسوده و مطالبتی از این جنس است که همه این مطالبات در چارچوب مناسبات سرمایه داری بسادگی قابل تحقق است اما دولتهای سرمایه داری از تامین این نیازهای مبرم جوانان سرباز می زنند. درست است اعتصاب و اعتراضات کارگری هم می تواند بر سر همین خواست و مطالبات هم شکل بگیرد، که هست، اما بطور واقعی مبارزه کارگری به دلیل جایگاه عینی کارگران در مناسبات تولید و بازتولید سرمایه، واجد ظرفیت و امکان فرارفتن از مطالبات صنفی و اقتصادی و تبدیل شدن به مبارزه‌ای علیه مناسبات سرمایه‌داری است، اما تحقق این امکان به سطح آگاهی، سازمان‌یابی و استقلال طبقاتی کارگران بستگی دارد.
نوشته رفیق سیاوش دانشور تحت عنوان «دنیای متحول و ظهور نسل جدید پرولتاریا» در تشخیص یک روند واقعی اجتماعی، قویتر از اثبات نتایج سیاسی و طبقاتی آنست. به عبارت دیگر، سیاوش حتما غافل از این اصل مهم نیست شواهدی که برای گسترش ناامنی اقتصادی، تشدید اعتراضات و نزدیکی مطالبات جوانان و کارگران ارائه می‌شود، لزوما به‌ تنهایی اثبات نمی‌کند که یک نیروی طبقاتی جدید در حال شکل‌گیری است یا جنبش‌های موجود در مسیر همگرایی و رهبری پرولتار قرار گرفته‌اند.
قطعا یکی از بهترین جنبه‌های نوشته سیاوش این است که نسل Z را صرفا یک پدیده فرهنگی، روان‌شناختی یا جمعیتی نمی‌بیند. به این اعتبار بدرستی توجه را از ویژگی‌هایی مانند سبک زندگی، نوع ارتباطات، فرهنگ دیجیتال و تفاوت‌های نسلی به موقعیت اقتصادی و اجتماعی این نسل منتقل میکند. این انتقال و ارزیابی مهم است. زیرا نسل‌ها را نمی‌توان صرفا بر اساس سال تولد و ویژگی‌های فرهنگی‌شان تحلیل کرد. آنچه اهمیت تعیین کننده دارد، جایگاه افراد در مناسبات تولید، رابطه آنها با مالکیت و سرمایه، شکل اشتغال، وابستگی به فروش نیروی کار و میزان کنترلشان بر شرایط زندگی و کار است. تاکید بر اینکه تحصیلات دیگر تضمین‌کننده آینده شغلی نیست، اشتغال الزاما به استقلال اقتصادی منجر نمی‌شود و کار تمام وقت نیز لزوما امکان برخورداری از یک زندگی مناسب را فراهم نمی‌کند، بسیار بجا و ضروریست.
از نظر من جهت استحکام نظری لازم بود نویسنده تصریح کند، پرولتریزه شدن با فقیرتر شدن یا ناامن‌ تر شدن یکسان نیست. ممکن است فردی از نظر درآمد فقیر شود، اما همچنان مالک سرمایه، صاحب کسب‌ وکار یا برخوردار از کنترل اقتصادی باشد. در مقابل، ممکن است فردی درآمد نسبتا بالایی داشته باشد، اما تماما به فروش نیروی کار خود وابسته باشد و هیچ کنترلی بر ابزار تولید و شرایط کار نداشته باشد. بنابراین، معیار اصلی پرولتریزه شدن باید رابطه با مالکیت، تولید و فروش نیروی کار باشد، نه صرفاً کاهش قدرت خرید و دشواری تأمین مسکن و مواردی از ایندست. البته این به هیچ وجه بمعنای عدم اهمیت مواردی که سیاوش برشمرده و رابطه ای که می تواند کاهش قدرت خرید و دشواری تامین مسکن در مناسبات اقتصادی داشته باشد نیست.
حال ببینیم آیا واقعاً آنگونه که سیاوش عزیز اشاره کرده ما با ظهور یک نسل جدید پرولتاریا روبه‌رو هستیم؟
عنوان نوشته از «ظهور نسل جدید پرولتاریا» سخن می‌گوید، اما متن در مواردی میان سه مفهوم متمایز حرکت می‌کند. نخست نسل جدید از نظر جمعیتی و تاریخی، دوم نسل جدیدی که بخش بزرگی از آن در موقعیت اقتصادی پرولتری قرار گرفته است و سوم نسل جدیدی که به‌عنوان یک نیروی سیاسی و طبقاتی وارد مبارزه شده است. نویسنده شاید بدلیل اینکه این مفاهیم را بسط نداده و سر بسته آنها را کنار هم قرارداده توجه نکرده است که این سه مفهوم یکی نیستند.
بگذارید منظورم را روشنتر بیان کنم، ممکن است اکثریت جوانان به نیروی کار مزدبگیر تبدیل شوند، اما الزاما آگاهی طبقاتی مشترک پیدا نکنند. ممکن است در موقعیت اقتصادی مشابهی قرار بگیرند، اما مطالبات و افق سیاسی متفاوتی داشته باشند. حتی ممکن است اعتراضات وسیعی شکل بگیرد، بدون اینکه به تشکل‌یابی و مبارزه سازمان‌یافته طبقاتی منجر شود. نکته مهم‌تر این است که پرولتاریا در نسل Z متولد نشده است. طبقه کارگر از پیش وجود داشته و “نسل‌های متوالی” آن در حال تغییر بوده‌اند. آنچه احتمالا در حال وقوع است، ورود بخش بزرگی از نسل جدید به موقعیت پرولتری در شرایط تاریخی و تکنولوژیک متفاوت است. از نظر من فرمولبندی«ظهور یک نسل جدید در متن طبقه کارگر جهانی، نسلی که شرایط بازتولید زندگی و کار آن، بیش از پیش تحت سلطه مناسبات پرولتری و اشکال جدید استثمار سرمایه‌داری قرار گرفته است.» از استحکام نظری بیشتری نسبت به آنچه سیاوس طرح کرده برخوردارست. این فرمولبندی بدرست از ادعای تولد یک طبقه جدید پرهیز می‌کند، اما اهمیت تحول مورد نظر سیاوش را حفظ می‌کند.
سیاوش ظاهرا از کنار هم قرار دادن اعتراضات نسل Z، اعتصابات کارگری، اعتراضات ضد جنگ، تحرکات اتحادیه‌ای و سندیکایی به این نتیجه می‌رسد که یک جنبش طبقاتی نوین در حال شکل گیری است، در حالی که این نتیجه به سادگی از کنار هم قرار گرفتن این پدیده‌ها به دست نمی‌آید. میخواهم بگویم اینکه اعتراضات در بحران اقتصادی سرمایه‌داری ریشه دارند، به این معنا نیست که همه آنها الزاما دارای افق ضد سرمایه‌داری‌ میباشند. بحران می‌تواند گروه‌های مختلف اجتماعی را به اعتراض بکشاند، اما هر گروه از موقعیت اجتماعی، منافع، خواسته‌ها و افق سیاسی متفاوتی وارد میدان می‌شود.
در همان پارگرافهای آغازین نوشته سیاوش آمده: « اما برای درک اهمیت این تحولات باید از سطح یک خیزش نسلی فراتر رفت. آنچه در حال شکل‌گیری است، صرفاً شورش جوانان علیه وضع موجود یا اعتراض یک نسل به محرومیتها و تبعیض‌های اقتصادی و اجتماعی نیست. مسئله ریشه دارتر است، سرمایه‌داری همراه با نیازهای تحولات و انقلابات تکنولوژیک نسلی را در ابعادی وسیع پرولتریزه کرده است که اکنون دارد به نیروی تازه‌ای برای به حرکت درآوردن دوره جدیدی از مبارزه طبقاتی تبدیل می‌شود.»
این عبارات هر چند بلحاظ سیاسی بیانگر یک تشخیص تیز میباشد اما باز باندازه اهمیتی که عبارات دارد باز نشده است. اگر تحولات تکنولوژیک در “پرولتریزه” شدن نسل جدید نقش دارند، باید مشخص شود این تأثیر دقیقاً چگونه عمل می‌کند. فرضا منظور نویسنده انکشاف اقتصاد کاپیتالیستی و تبدیل نیروی کار به پیمانکاران ظاهراً مستقل میباشد. یا منظورش هوش مصنوعی و تغییر ساختار اشتغال و مهارت‌های حرفه‌ایست. یا فرضا اتوماسیون و کاهش امنیت شغلی در بخش‌هایی از صنعت و خدمات و گسترش کارهای پروژه‌ای، موقت و فاقد حمایت‌های اجتماعیست. یا بطور مشخص تمرکز مالکیت سرمایه دارانه، داده‌ها و زیرساخت‌های دیجیتال در دست شرکت‌های بزرگ و تبدیل بخش‌هایی از نیروی کار متخصص و تحصیل‌ کرده به نیروی کار مزدبگیر فاقد کنترل بر محصول و فرایند کار میباشد. هر چند هنوز این موارد هم تماما معرف پیدایش یا شکل گیری اشکال جدید پرولتاریا نیست. اما نویسنده با این فرمولبندی بیشتر به نتایج اجتماعی این تحولات اشاره می‌کند تا ساز وکار اقتصادی و تکنولوژیک آنها در متن مناسبات کاپیتالیستی.
محور دیگر نقد را متوجه این محور مبحث سیاوش میکنم نوشته “رابطه نسل جدید و طبقه کارگر” بدون اینکه این رابطه را اثبات کند. به نظرم کد «از اعتراض نسلی تا مبارزه طبقاتی” فرمولبندی بهتری دارد هر چند هنوز نوشته روی تمایز اعتراض و مبارزه طبقاتی خم نمیشود. بگذارید به نوشته سیاوش دوباره مراجعه کنم که از امکان پیوند دو نیروی اجتماعی فکت می آورد:” نسل جدید با نیروی اعتراضی، جسارت، تحرک و مطالبات رادیکال خود وارد میدان شده است. طبقه کارگر نیز با قدرت اعتصاب، تجربه مبارزه جمعی و موقعیت استراتژیک خود در تولید و گردش چرخ های اقتصاد حضور دارد..” و بعد می نویسد: ” پیوند این دو، ظرفیت شکل‌گیری نیرویی را ایجاد می‌کند که می‌تواند از سطح اعتراض به وضع موجود فراتر رود و چشم‌انداز تغییر آن را در برابر جامعه قرار دهد. نوبت کارگران است؛ نه برای ورود به میدان، بلکه برای رهبری کل این جنبش جهانی، متحد کردن جبهه‌های مختلف اعتراض کشوری و منطقه ای و تبدیل حضور پراکنده اجتماعی به یک نیروی سیاسی و طبقاتی تعیین‌کننده در قلمرو سیاست.”
این پیوند ذکر شده، می‌تواند بسیار تعیین‌کننده باشد. اما این اشتراک در مطالبات را نباید با وحدت طبقاتی یا همگرایی سیاسی اشتباه گرفت. فرضا اعتراض جوانان و دانشجویان به بحران مسکن ممکن است با اعترضات کارگران به هزینه اجاره خانه همجهت باشد، اما این همجهتی لزوما به معنای آن نیست که هر دو گروه به یک تحلیل از منشاء بحران رسیده اند یا راه حل سیاسی مشترکی دارند! یا جوانان معترض به فرسودگی محل آموزش و نبود امکانات آموزشی منطبق با استاندارهای امروزی باشد که سرمایه داری و دولت حاضر نیست برای آن هزینه کند یا دانشجویان معترض ممکن است خواهان کنترل اجاره بها… باشند، اتحادیه و سندیکاها خواهان افزایش دستمزد و یک جنبش سیاسی خواهان تغییر مناسبات مالکیت مسکن، می توان بر سر رابطه این مطالبات بحث کرد اما اینها الزاما یکسان نیستند. اینکه جوانان امروز در عصر تکنیک و فن آوری و دنیای دیجیتالی و هوش مصنوعی شایستگی آنرا دارند از زندگی و رفاه بهتر برخوردار باشند، صد البته باید چنین باشند. اینکه دانش آموز و دانشجو در نبود امکانات رفاهی و آموزش نمی توانند آینده شغلی تضمین شده را داشته باشند و …و کم نیستند فارغ التحصلانی که درآمد بسیار خوبی هم دارند اما رفاهیاتشان تماما وابسته به فروش نیروی کارشان است. یا کم نیستند دانشجویانی که پس از فارغ التحصیلی از سوی مناسبات موجود بلعیده میشوند و خود را در قامت کارفرما و سرمایه دار می یابند. “پرولتریزه” شدن جوانان در بیان واقع متکی به هر متدی برای چنین ارزیابی و استنتاجی باشد متکی به متد مارکس نیست. جوانان اعم از دانش آموزان و دانشجویان بجز خانواده های کارگری که پایگاه طبقاتی معینی دارند و امکان اینکه بطور نسبی به صف پرولتاریا ملحق گردند موجودست، بقیه از پایگاههای طبقاتی یکسانی برخوردار نیستند، به این اعتبار بحث از پرولتریزه شدن آن بیشتر آژیتاسیون جذاب سیاسی است. دانشجویان هم بر متن مناسبات موجود در جنبش ها با افق های متفاوت کم و بیش جذب میشوند. اگر صدها مرتبه مطالبات دانش آموزان و دانشجویان را رادیکالیزه تر هم کرد و فزونی ارتباط این نسل با دنیای دیجتالی و هوش مصنوعی را دو صد چندان کرد نمیشود بمعنای مورد نظر نوبسنده از پرولتریزه شدن آن سخن گفت.
از نظر من سیاوش یکی دیگر از محورهای بحث را میبایست روی این متمرکز کند که چه سازوکارهایی می‌توانند اشتراک منافع اقتصادی را به همبستگی عملی، تشکل‌یابی مشترک و آگاهی طبقاتی تبدیل کنند!؟ خصوصا که سیاوش در جایگاه رهبری حزبی واقع شده است. فرضا آیا اتحادیه‌های سنتی قادرند نیروی کار پراکنده و دنیای دیجیتالی و هوش مصنوعی را سازمان دهند؟ آیا تشکل‌های جدیدی در حال شکل‌گیری‌اند؟ آیا نسل جدید به اتحادیه‌های موجود می‌پیوندد یا در حال ایجاد اشکال دیگری از سازمان‌یابی است؟ چه سازوکارهایی می‌توانند اشتراک منافع اقتصادی را به همبستگی عملی، تشکل‌یابی مشترک و آگاهی طبقاتی تبدیل کنند؟ آیا نسل جدید به اتحادیه‌های موجود می‌پیوندد یا در حال ایجاد اشکال دیگری از سازمان‌یابی است؟ اینها پرسش‌هایی هستند که پاسخ به آنها می‌تواند ادعای مقاله را از سطح یک چشم‌انداز سیاسی به یک تحلیل اجتماعی مستند از زاویه کمونیستی ارتقا دهد.
محور دیگر بحث که در نوشته سیاوش جای نقدست اینست، مقاله مجموعه بزرگی از تحولات کشورهای مختلف را کنار هم قرار داده است. این کار هر چند از نظر ترسیم چشم‌انداز جهانی ارزشمند است، اما یک مشکل متدلوژیک دارد. آنهم عبارت از اینست که هر اعتصاب و اعتراضی را نمی‌توان صرفاً به دلیل وقوع آن در یک مقطع زمانی، بخشی از یک روند طبقاتی واحد دانست. بطور نمونه اعتصاب کارگران بنادر علیه انتقال تسلیحات، یک حرکت با مضمون سیاسی و انترناسیونالیستی است. اعتصاب عمومی بر سر بحران مسکن، ترکیبی از مطالبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است. اعتراض دانشجویان به هزینه آموزش، هر چند در نوع خود چالش بر انگیرست اما الزاماً دارای جهت‌گیری ضدسرمایه‌داری نیست. اعتصاب کارگران پوشاک برای افزایش دستمزد، در درجه نخست مبارزه‌ای مستقیم بر سر شرایط فروش نیروی کار است. اینها می‌توانند به یکدیگر مرتبط شوند، اما رابطه آنها باید تحلیل شود، نه اینکه صرفا با قرار گرفتن در کنار هم، وحدت آنها مفروض گرفته شود!
همزمانی اعتراضات جهانی با همگرایی جنبش‌های اجتماعی یکی نیست. برای اثبات همگرایی باید نشان داد که ارتباطات سازمانی، همبستگی عملی، انتقال تجربه، هماهنگی اعتصابات و شکل‌گیری مطالبات مشترک واقعاً در حال گسترش است.
بهتر بود سیاوش میان این سه سطح یعنی اعتراضات همزمان و مستقل در کشورهای مختلف و همجهتی مطالبات و منافع اجتماعی و هماهنگی و همبستگی سازمان‌یافته در سطح بین‌المللی تفکیک قائل شود.
یک محور قابل نقد دیگر نوشته سیاوش ، بخش مربوط به «شبح سوسیالیسم بر فراز کاخ‌ها» ست که از نظر سیاسی جذاب است اما بیشتر با یک تهییج سیاسی نزدیک است. من با شناختی که از سیاوش دارم میدانم از انقلاب و سوسیالیسم تفسیر دلبخواهی ندارد. نه نظیر کمونیسم کارگری شاخه تقواییست که هر تحرک اجتماعی و سیاسی اعم از اعتراضات سال 88 را “انقلاب جاری” یا اعتراض بازاریان را قیام بخواند و خیزش شهریور 401 را “انقلاب مهسا وژینا!» و «انقلاب زن زندگی آزادی» در بوق و کرنا کند یا کمونیسم را حکومت انسانی معنا کند. نه نظیر حکمتیست خط رسمی که انقلابیگری آن در مصاف جنگ و میلیتاریسم ایندوره به جهتگیریهای چپ ضد امپریالیست محور مقاومتی کشیده شد. اخیرا هم در جریان اعتراضات فرانسه اعضای رهبریش مظفر محمدی در ماه اکتبر سیاه روی سفید تیتر زده بود که «این انقلاب است» و استدلال کرده بود«زن زندگی آزادی» صدای انقلاب را به گوش جهانیان رساند.
ما کمونیستهای انترناسیونالیست اگر سالهاست ادعای «شبح کمونیسم بر فراز آمریکا و اروپا در گشت و گذارست!» مطرح کردیم، آنرا از تابلویی که دانشجویان در دانشگاههای آمریکا یا جوانان بر سر در کاخ سفید علم کردند نتیجه نگرفتیم(حتی تئوری پردازان و ایدئولوگهای بورژوازی که بوجود این شبح اذعان داشتند) تقابل و رویارویی طبقاتی و سیاسی پرولتاریا و صف آزادیخواهی که دانشجو و نسل جدید هم در آن بود فلسفه وجودیش این شبح منظور داشتند نه برعکس. اینکه دانش آموزان و دانشجویان در اعتراضات خود در فرانسه بر فراز کاخ و اداراتی که تسخیر کردند شعار «کمون هنوز زنده است» و «کمون دیگری در راهست» را نوشتند و پلاکاردهای را بدان مزین کردند بعنوان سمبل اعتراضاتشان یقینا پرولتاریا و کمونیستها را سهل است هر انسان آزادیخواه و برابری طلبی را نیز بوجود آورد. اگر پرولتاریا و کمونیستها و صف آزادیخواهی به وظایف و رسالت تاریخی خود برخیزد یقینا کمون و اکتبر دیگر در بورس قرار خواهد گرفت. اما نباید تردید کرد کمترین نشان از افق و پرچم کمون پاریس در این اعتراضات دانش آموزان و دانشجویان موجود بود و بدرست هم نویسنده مقاله (دنیای متحول و ظهور نسل جدید پرولتاریا) در جایی دیگر از نوشته گفته است اما میان اعتراض و مبارزه برای تحقق مطالبات رفاهی تا افق سوسیالیستی هنوز فاصله زیاد است.
برای نشان دادن اینکه مطالبات اجتماعی نسل جدید، حتی بدون داشتن هویت صریح سوسیالیستی، می‌توانند منطق مناسبات سرمایه‌داری را به چالش بکشند بایستی محتاط بود. این استدلال تا حد زیادی درست است. اما یک خطای نظری در آن وجود دارد آنهم یکی گرفتن مطالبات رفاهی و اجتماعی با گرایش سوسیالیستی. مطالبه آموزش رایگان، مسکن عمومی، خدمات درمانی همگانی و افزایش دستمزد، به خودی خود مطالبه‌ای سوسیالیستی نیستند. این مطالبات حتی در چارچوب سرمایه‌داری نیز می‌توانند تحقق پیدا کنند. بسیاری از دستاوردهای دولت رفاه در کشورهای اروپایی نمونه‌های تاریخی همین مسئله‌اند. اما مسئله تعیین‌کننده این است که این مطالبات در چه مسیری حرکت می‌کنند. آیا این اعتراضات به مطالبه اصلاحاتی در توزیع درآمد و خدمات اجتماعی محدود می‌شوند؟ یا خیر به لغو مالکیت، کنترل تولید، قدرت سیاسی سرمایه و سازمان‌دهی اجتماعی اقتصاد نیز ختم می‌شوند؟
از نظر من کد یا تز “اکنون نوبت کارگران است!” شان نزول پرولتاریا است. بجای آن «پرولتاریا منتظر رسیدن نوبت خود نیستند» موجب ارتقای تحلیل نویسنده میشد. فرمولبندی بعدی، مسئله این نیست که پس از اعتراضات نسل جدید، دانشجویان، جوانان و دیگر جنبش‌های اجتماعی، اکنون نوبت کارگران برای ورود به میدان فرارسیده است. طبقه کارگر پیشاپیش در متن تضادهای بنیادین سرمایه‌داری حضور دارد. مسئله اصلی، تبدیل این موقعیت عینی به قدرت مستقل طبقاتی، از طریق آگاهی، سازمان‌یابی و تحزب کمونیستی است. رهبری طبقاتی نیز محصول اعلام نوبت یا واگذاری میدان نیست، از توانایی پرولتاریا در سازمان‌دهی مبارزه‌ مستقل و پیوند دادن آن با چشم‌انداز رهایی کل جامعه ناشی می‌شود. همان نمونه های بارز که سیاوش از اعتصابات کارگری از ایتالیا، اسپانیا، فرانسه و … بر شمرد دلیل روشن بر وجود این ادعاست نه کد”اکنون نوبت کارگران است!” و فرمولبندی در سطور بعد.
شاید اگر این سطوح در بحث رفیق سیاوش به روشنی بسط و تفکیک میشدند مقاله تصویر روشنتری به خوانندگان میداد. بطور کنکرت موقعیت عینی طبقاتی، اینکه چه کسانی در مناسبات سرمایه‌داری به فروش نیروی کار وابسته‌اند و چه جایگاهی در تولید و بازتولید سرمایه دارند؟ آگاهی طبقاتی و افق سیاسی، یعنی آیا این افراد منافع مشترک طبقاتی خود را درک می‌کنند و مناسبات سرمایه‌داری را به‌عنوان منشأ وضعیت خود به نقد می‌کشند؟ سازمان‌یابی مستقل طبقاتی، یعنی آیا قادرند مستقل از نهادهای واسطه و بوروکراسی‌های موجود، برای مبارزه و اعمال قدرت جمعی خود سازمان پیدا کنند؟
سیاوش در پایان مقاله به کمبودهای حزبی و سازمانی اشاره میکند، اما جالبست بسرعت از کنار آن رد میشود. اگر قرار است اعتراضات نسلی، جنبش‌های اجتماعی و مبارزات کارگری به یک نیروی سیاسی مؤثر تبدیل شوند، مسئله تشکل صرفاً به اتحادیه و سازمان های صنفی محدود نمی‌شود. به‌ویژه در شرایطی که نویسنده از ضرورت عبور از مبارزه برای اصلاحات به سمت سلب قدرت از بورژوازی سخن می‌گوید، نمی‌توان مسئله سازمان‌یابی سیاسی را در حاشیه گذاشت.
سرمایه‌داری به سازوکارهایی نیاز دارد که اعتراض را پیش از رسیدن به نقطه رویارویی تعیین‌کننده، درون مناسبات موجود مهار کنند. پرولتاریا و کمونیستها هم به حزب و تشکلهایی نظیر مجامع عمومی و شورا نیاز دارند تا بتواند بطور مستقل مبارزات خود در تقابل با اردوی سرمایه را به پیش ببرند. سرمایه داری لااقل تجریه صد و اندی سال فعالیت تشکلهایی نظیر اتحادیه ها و سندکاها را دارد. دقیقا به دلیل شناخت از نقشی که این تشکلهای به شیوه قیم مابانه و در راستای منافع دولت و کافرمایان و کمتر بنفع پرولتاریا ایفا کنند و به آنها میدان داده است تا نگذارد افق مبارزاتی آنها از اصلاحات فراتر برود امریست که موجب شده خود را با این تشکلها تماما بیگانه ببینند.
اتحادیه‌ها و سندیکاها فقط مجموعه‌ای از کارگران نیستند که برای دفاع از منافعشان گرد هم آمده باشند. در اتحادیه‌های بزرگ و باسابقه، به‌ تدریج یک ساختار اداری، مدیریتی و حرفه‌ای نیز شکل گرفته اعم از دبیران، مسئولان فدراسیون‌ها، نمایندگان دائمی، کارشناسان مذاکره و مدیران تشکیلاتی. این ساختار بمرور طی لااقل یکصد و اندی سال گذشته متحول شده و به یک لایه اجتماعی با منافع نهادی خاص خود تبدیل گشته. این همان مسئله‌ای است که در سنت مارکسیستی تحت عنوان بوروکراسی اتحادیه‌ای و سندیکایی مورد نقد قرار گرفته است.
اتحادیه یا سندیکا می‌توانند همزمان فراخوان اعتصاب بدهد، از مطالبات کارگران دفاع کند و حتی در مبارزاتی با شعارهای ضد جنگ و ضدسرمایه‌داری شرکت کند، کما اینکه در اعتصابات اخیر کارگران در 113 بندرگاها، ما شاهد فراخوانها و بیانیه های حمایتی از سوی آنها بودیم. اما در نقطه‌ای که مبارزه از محدوده چانه‌زنی و اصلاحات فراتر می‌رود، عملا این تشکلها به نیروی مهارکننده اعتصاب کارگران تبدیل میشوند. از این منظر، مسئله پرولتاریا و کمونیستها در حین اینکه نفی تاریخ پیدایش و رسالت این تشکلها نیست که دورانی جنبش اتحادیه ای و سندیکایی اصلاحاتی را به دولت و کافرمایان تحمیل نموده اند و همین درجه بهبودی در زندگی پرولتاریا برای کمونیستها هم ارزشمند و قابل دفاع بوده است. اما دهه به دهه این تشکلها دستخوش تغییر قرار گرفته اند و رابطه ارگانیک آنها با پرولتاریا تغییر کرده است. به این اعتبار اینجا مسئله بر سر بازسازی استقلال سیاسی و تشکیلاتی طبقه کارگر از نهادهایی است که به نام پرولتاریا سخن می‌گویند، اما منافع طبقاتی، تاریخی و سیاسی پرولتاریا را در چهارچوب افق سرمایه داری نگه می دارند. در بیان واقع آنرا از پیمودن مسیر منطقی مبارزات ضد سرمایه دارای باز میدارند. برای بیشتر روشن شدن منظورم از جایگاه که سندیکای ث.ژ.ت فرانسه در میان بدنه پرولتاریا میخواهم بگویم که ظاهرا از بیشتر سندیکا و اتحادیه ها رادیکالترست و میلیونها عضو دارد. اما مجامع عمومی و شوراهای محلات شهرها در فرانسه چه آنانکه بخشا در سندیکاعضو هستند و چه بویژه آنانکه در آن عضو نیستند، ارزیابیشان اینست سندیکا برغم حمایت از اعتصاباتشان در تندپیچهای مبارزات سر می رسد تا بحرانها را بنفع دولت و کارفرما مدیریت و کنترل کند. البته این همیشه بیانگر این نیست حتی مجامع عمومی و شوراها نیز صرفا به دلیل شکل سازمانی‌شان تضمین‌کننده استقلال طبقاتی میباشند. این محتوای سیاسی، شیوه تصمیم‌گیری، پاسخ‌گویی نمایندگان که قابل عزل و نسب هستند و نسبت آنها با قدرت مستقل کارگران است آنها را از سایر تشکلها مستقل میکند.اساسا آنرا در عمل مانعی برای رشد مبارزات مستقل طبقاتی و سیاسی بر سر راه خود می بینند. در واقع، باید میان حضور کارگران در اعتصاب و اعمال قدرت مستقل طبقاتی توسط کارگران تمایز گذاشت. این دو به هیچ وجه یکسان نیستند.
در واقع، اتحادیه و سندیکا می‌توانند همزمان دو نقش داشته باشند. ابزار مبارزه و سازمانیابی جمعی کارگران علیه تعرض سرمایه، سازوکاری برای تنظیم و مدیریت تضاد میان کار و سرمایه در چارچوب نظم موجود. این دو نقش الزاما متناقض نیستند. سندیکا و اتحادیه می‌توانند با اعتصاب، کارفرما را به عقبنشینی وادارند و امتیاز بگیرند، اما در همان حال اصل رابطه مزد بگیری و مالکیت سرمایه دارانه که فلسفه وجودیشانست را به رسمیت بشناسند. برای مثال، افزایش دو درصدی دستمزد ممکن است حاصل یک مبارزه واقعی و ضروری کارگری باشد، اما اگر تمام افق فعالیت سندیکا و اتحادیه به همین نوع چانه‌زنی در این یا آن شاخه تولید محدود شود، که در اینصورت عملاً مبارزه طبقاتی پرولتاریا به چارچوب تنگ و محدودنگرانه مذاکره بر سر شرایط بازتولید نیروی کار تقلیل پیدا می‌کند. در این حالت، اتحادیه و سندیکا به جای آنکه تشکلی برای گسترش قدرت مستقل طبقاتی پرولتاریا باشد، به نهادی برای تنظیم رابطه میان کارگر و سرمایه‌دار تبدیل می‌شوند. یعنی چیزی که اکنون در اکثر کشورهای جهان سندیکا و اتحادیه ها رسالتشان از آن فراتر نمی رود.
ما کمونیستها و پرولتاریا نه خواهان جایگزینی این بخش سرمایه‌دار با آن بخش سرمایه‌داری هستیم، نه خواهان تغییر در مدیریت این مناسبات ظالمانه و انگلی، بلکه خواهان به زیر کشیدن کلیت این نظام اشاعه دهنده توحش و بربریت هستیم. نجات بشریت در گرو امحای مالکیت بورژوازی بر ابزار تولید و همه سرمایه‌داران اعم از دولتی و خصوصی میباشد که از نیروی کار ما پرولتاریا ارتزاق می کنند. در حین نگارش این سطور، اینبار اجلاس همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه، موسوم به «اپک»، در شنژن به میزبانی چین یکی از ابرقدرتهای جهان، دنیای مدیایی را با هیاهو بخود جلب کرده است. این اجلاس هم نظیر سایر نشستهای سران دولتها البته در غیاب دول اروپایی، گفتگو پشت درهای بسته بر سر بحران و بن بستهای لاعلاج سرمایه داریست، که راه حلهای سرمایه داری تا به امروز نتوانسته راه برون رفتی برای آن بیابد. گفتگو بر سر مخاطرات اشاعه جنگ و میلیتاریسم افسار گسیخته که ادامه استراتژی سیاسی کثیف همین قدرتهای جهانیست و بیم آن می رود جهان را بیش از پیش بسوی توحش و بربریت و جنگ هسته ای سوق دهند و خود هم در شعله های آتش آن گرفتار آیند. گفتگو بر سر تقسیم دگرباره جهان به رهبری ابر قدرتهایی نظیر آمریکا، چین و روسیه و اقمارشان. این اجلاس نشان از این دارد دولتهای سرمایه داری برغم اختلافات و رقابتها هنوز می توانند برای اعمال سیادت خود بر جهان نوعی هماهنگی ایجاد کنند و صف میلیاردی پرولتاریا را از بیرون و از درون متفرق کنند تا مخاطرت به زوال کشاندن نظامشان به تعویق بیافتد. در برابر این هماهنگی اردوی سرمایه، ما کمونیستها و پرولتاریا نیز باید همبستگی و هماهنگی اردوی عظیم کار که طی هفته های اخیر با اعتصابات کارگری در بندرگاهها طلیعه های از افق رهایی بخش را شکل داد که اگر سایر بخشهای تولیدی نیز سازمانیافته و متحدانه و در مقیاس وسیع جهانی برخیزیم می توانیم در قامت طبقه رهبری کننده منشا تغییر بزرگ باشیم و این جهان وارونه را بر قاعده برگردانیم.
ناصر بابامیری
19.11.2026