شورش کریمی
به بهانه روز جهانی پناهندگان
امروز روز جهانی پناهندگان است؛ روز یادآوری یکی از عمیقترین تراژدیهای عصر ما: تراژدی انسانی که در جهانی سرشار از مرز، پاسپورت و سیم خاردار، برای یافتن جایی امن، ناچار به ترک خانه خویش میشود.
در حالی که بخش بزرگی از جریانهای راستگرای اروپا ــ از احزاب محافظهکار و دموکراتمسیحی گرفته تا نیروهای آشکارا نژادپرست ــ در حال تخریب یکی از ارزشمندترین دستاوردهای تمدن معاصر، یعنی حق پناهندگی هستند، انسان پناهنده بیش از هر زمان دیگری از مقام انسانی خود تهی میشود. آنان نه به چشم انسانهایی که از جنگ، استبداد، فقر، تغییرات اقلیمی، تبعیضهای ساختاری و خشونتهای سیاسی و اجتماعی گریختهاند، بلکه همچون «مسئلهای امنیتی» و «تهدیدی برای نظم» دیده میشوند؛ موجوداتی که باید کنترل، محصور و از دیدرس جهان پنهان شوند.
طرح انتقال پناهجویان به اردوگاههای بسته در کشورهای فقیر آفریقایی، صرفاً یک سیاست مهاجرتی نیست؛ نماد بحرانی عمیقتر است: بحرانی در فهم معنای انسان بودن. گویی در قرن بیست و یکم، انسان بودن به خودی خود دیگر کافی نیست. گویی حق زیستن، حق امنیت و حق حرکت، نه از انسان بودن، بلکه از داشتن یک مُهر، یک گذرنامه و یک هویت سیاسی ناشی میشود. در چنین جهانی، انسانِ بیوطن به انسانی بیحق تبدیل میشود.
روزی شعار این بود که «هیچ انسانی غیرقانونی نیست». این جمله صرفاً یک شعار سیاسی نبود؛ بیان یک حقیقت اخلاقی بود. زیرا چگونه ممکن است انسانی که پیش از هر قانون و هر دولتی به این جهان آمده است، به حکم همان قوانین «غیرقانونی» اعلام شود؟ چگونه ممکن است عبور پرندگان از مرزها طبیعی باشد، اما عبور انسانی که از مرگ میگریزد، جرم تلقی شود؟
اما تناقض بزرگ جهان معاصر در اینجاست که همان نظامی که سرمایه، کالا و سود را آزادانه از مرزها عبور میدهد، حرکت انسانِ نیازمند به امنیت و زندگی را محدود و مجازات میکند. در منطق سرمایهداری جهانی، سرمایه از آزادی کامل برخوردار است، اما انسان نه. پول میتواند سراسر جهان را درنوردد، اما انسانی که جانش در خطر است، پشت دیوارها، سیمهای خاردار و قوانین بازدارنده متوقف میشود. گویی ارزش انسان نه در انسان بودن او، بلکه در میزان سودآوری او برای بازار تعریف میشود.
از همین رو، بسیاری از جنگها، بحرانها و ویرانیهایی که میلیونها انسان را به مهاجرت و پناهندگی وادار کردهاند، جدا از منطق انباشت سرمایه و رقابت قدرتهای اقتصادی و سیاسی نیستند. همان قدرتهایی که از تجارت تسلیحات سودهای افسانهای میبرند، در کشورهای پیرامونی مداخله میکنند، از حکومتهای سرکوبگر و ارتجاعی حمایت میکنند و در تخریب محیط زیست و تشدید بحرانهای اقلیمی نقشی تعیینکننده دارند، امروز قربانیان همان ویرانیها را مجرم مینامند. کسانی که خانهها را به آتش کشیدهاند، اکنون راه گریختن از آتش را نیز میبندند.
روز جهانی پناهندگان تنها یادآوری سرنوشت پناهجویان نیست؛ روز پرسش از وجدان بشریت است. روز پرسیدن این پرسش بنیادین که آیا انسان، صرفاً به دلیل انسان بودن، دارای کرامت و حق زندگی است یا نه؟ اگر پاسخ مثبت است، پس هیچ مرزی نباید بتواند این حقیقت را نفی کند.
امروز به یاد تمام کسانی میاندیشم که روزی مسیر پناهندگی را پیمودهاند؛ به یاد صدها هزار انسانی که در آبهای مدیترانه غرق شدند و در گورهای بینام آرام گرفتند؛ به یاد آنان که در جنگلها، بیابانها و پشت مرزها از گرسنگی، سرما یا فرسودگی جان باختند؛ و به یاد کسانی که پس از رسیدن، زیر بار تحقیر، نژادپرستی، بلاتکلیفی و تنهایی، در اردوگاههای پناهندگی به زندگی خود پایان دادند.
شاید نسلهای آینده با شگفتی به دوران ما بنگرند؛ به عصری که در آن ارزش یک انسان نه با انسانیتش، بلکه با رنگ گذرنامهاش سنجیده میشد. شاید روزی فرا برسد که کرامت انسان به مرزهای جغرافیا گره نخورده باشد؛ روزی که زمین نه به مجموعهای از قلمروهای محصور، بلکه به خانهای مشترک برای همه انسانها تبدیل شود.
آرزوی آن روز، آرزوی جهانی است که در آن هیچکس برای زنده ماندن ناچار به فرار نباشد و هیچ انسانی برای اثبات حقِ انسان بودن خود، نیازمند ارائه مدرکی نباشد. جهانی که در آن انسان، پیش از آنکه شهروند یک کشور باشد، عضوی از خانواده بزرگ بشریت محسوب شود.
و چه زیبا سعدی، قرنها پیش، افقی را ترسیم کرد که هنوز از آن دوریم:
بنیآدم اعضای یک پیکرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار
دگرعضوها را نماند قرار
شاید معنای حقیقی تمدن، نه در قدرت دولتها و استحکام مرزها، بلکه در روزی آشکار شود که این ابیات دیگر آرمان نباشند، بلکه واقعیت زندگی بشر باشند.
شورش کریمی
20.06.2026
شۆڕش کەریمی
کاتێک مرۆڤبوون دەبێتە تاوان؛
بە بۆنەی ڕۆژی جیهانیی پەنابەرانەوە
ئەمڕۆ ڕۆژی جیهانیی پەنابەرانە؛ ڕۆژی یادکردنەوەی یەکێک لە قووڵترین تراژیدیاکانی سەردەمی ئێمە: تراژیدیای مرۆڤێک کە لە جیهانێکی پڕ لە سنوور، پاسپۆرت و تێلی دڕکاویدا، بۆ دۆزینەوەی شوێنێکی ئارام، ناچارە ماڵ و حاڵی خۆی بەجێ بهێڵێت.
لەکاتێکدا کە بەشێکی گەورە لە ڕەوتە ڕاستڕەوەکانی ئورووپا ــ لە پارتە پارێزگار و دیموکرات-مەسیحییەکانەوە بگرە تا هێزە ئاشکرا ڕەگەزپەرەستەکان ــ سەرقاڵی تێکدانی یەکێک لە بەنرخترین دەستکەوتەکانی شارستانیەتی هاوچەرخن، واتە مافی پەنابەرێتی، مرۆڤی پەنابەر زیاتر لە هەر کاتێکی دیکە لە پێگەی مرۆیی خۆی دادەماڵرێت. ئەوان نەک وەک مرۆڤگەلێک کە لە شەڕ، ملهوڕی (ستەمکاری)، هەژاری، گۆڕانی کەشوهەوا، جیاکارییە پێکهاتەییەکان و توندوتیژییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان هەڵاتوون، بەڵکوو وەک «بابەتێکی ئەمنی» و «هەڕەشەیەک بۆ سەر نەزم و ئاسایش» سەیر دەکرێن؛ بوونەوەرگەلێک کە دەبێ کۆنترۆڵ، گەمارۆ و لە بەردەم چاوی جیهان بشاردرێنەوە.
پلان و پڕۆژەی گواستنەوەی پەناخوازان بۆ کەمپە داخراوەکان لە وڵاتە هەژارەکانی ئەفریقادا، تەنیا سیاسەتێکی کۆچبەری نییە؛ هێمای قەیرانێکی قووڵترە: قەیرانێک لە تێگەیشتنی مانای مرۆڤ بووندا. وەک بڵێی لە سەدەی بیست و یەکەمدا، مرۆڤ بوون بە تەنیا چیتر بەس نییە. وەک بڵێی مافی ژیان، مافی ئاسایش و مافی جووڵە، نەک لە مرۆڤ بوونەوە، بەڵکوو لە هەبوونی مۆرێک، پاسپۆرتێک و پێناسەیەکی سیاسییەوە سەرچاوە دەگرێت. لە جیهانێکی ئاواهاییدا، مرۆڤی بێنیشتمان دەبێتە مرۆڤێکی بێماف.
ڕۆژگارێک دروشمەکە ئەوە بوو کە «هیچ مرۆڤێک نایاسایی نییە». ئەم ڕستەیە تەنیا دروشمێکی سیاسی نەبوو؛ دەربڕینی ڕاستییەکی ئەخلاقی بوو. چونکە چۆن دەکرێ مرۆڤێک کە پێش هەر یاسا و هەر دەوڵەتێک هاتووەتە ئەم جیهانە، بە حوکمی هەمان یاساکان بە «نایاسایی» ڕابگەیهنرێت؟ چۆن دەکرێ پەڕینەوەی باڵندەکان لە سنوورەکانەوە سروشتی بێت، بەڵام پەڕینەوەی مرۆڤێک کە لە مردن ڕادەکات، بە تاوان دابنرێت؟
بەڵام دژایەتی و پارادۆکسی گەورەی جیهانی هاوچەرخ لەوەدایە کە هەمان ئەو سیستەمەی سەرمایە، کاڵا و قازانج بە ئازادی لە سنوورەکان دەپەڕێنێتەوە، جووڵەی مرۆڤی پێویست بە ئاسایش و ژیان سنووردار و سزا دەدات. لە لۆژیکی سەرمایەداریی جیهانیدا، سەرمایە لە ئازادیی ڕەها بەهرەمەندە، بەڵام مرۆڤ نا. پارە دەتوانێت بە هەموو جیهاندا بگەڕێت، بەڵام مرۆڤێک کە گیانی لە مەترسیدایە، لە پشتی دیوارەکان، تێلە دڕکاوییەکان و یاسا ڕێگرەکاندا ڕادەگیرێت. وەک بڵێی بەهای مرۆڤ نەک لە مرۆڤ بوونی ئەودا، بەڵکوو لە ڕێژەی قازانجگەیاندنی ئەو بۆ بازاڕ پێناسە دەکرێت.
لەبەر ئەوەشە، زۆربەی ئەو شەڕ، قەیران و وێرانکارییانەی کە ملیۆنان مرۆڤیان ناچار بە کۆچبەری و پەنابەرێتی کردووە، جیاواز نین لە لۆژیکی کەڵەکەبوونی سەرمایە و ململانێی هێزە ئابووری و سیاسییەکان. هەمان ئەو هێزانەی کە لە بازرگانیی چەک و چۆڵەوە قازانجی ئەفسانەیی دەبەن، دەستوەردان لە وڵاتانی پەراوێزدا دەکەن، پشتگیری لە حکوومەتە سەرکوتکەر و کۆنەپەرستەکان دەکەن و لە تێکدانی ژینگە و توندکردنەوەی قەیرانەکانی کەشوهەوادا دەورێکی یەکلاکەرەوەیان هەیە، ئەمڕۆ قوربانیانی هەمان ئەو وێرانکارییانە بە تاوانبار ناو دەبەن. ئەوانەی کە ماڵەکانیان ئاگر تێبەرداوە، ئێستا ڕێگای ڕاکردن لە ئاگرەکەش دەبەستن.
ڕۆژی جیهانیی پەنابەران تەنیا یادکردنەوەی چارەنووسی پەناخوازان نییە؛ ڕۆژی پرسیارکردنە لە ویژدانی مرۆڤایەتی. ڕۆژی پرسیارکردنی ئەم پرسیارە بنەڕەتییەیە کە ئایا مرۆڤ، تەنیا بەهۆی مرۆڤ بوونیەوە، خاوەنی کەرامەت و مافی ژیانە یاخود نا؟ ئەگەر وڵامەکە ئەرێنییە، کەواتە هیچ سنوورێک نابێ بتوانێت ئەم ڕاستییە حاشاهەڵنەگرە ڕەت بکاتەوە.
ئەمڕۆ بیر لە یاد و ناوی هەموو ئەو کەسانە دەکەمەوە کە ڕۆژێک ڕێگای پەنابەرێتییان بڕیوە؛ بیر لە سەدان هەزار مرۆڤ کە لە ئاوەکانی دەریای ناوەڕاستدا خنکان و لە گۆڕە بێناوەکاندا ئارامیان گرت؛ بیر لەوانەی کە لە دارستانەکان، بیابانەکان و لە پشتی سنوورەکاندا لەبەر برسییەتی، سەرما یان شەکەتبوون گیانیان لەدەست دا؛ و بیر لەو کەسانەی کە دوای گەیشتنیشیان، لەژێر باری سووکایەتی، سەرگەردانی و تەنیاییدا، لە کەمپەکانی پەنابەرێتی کۆتاییان بە ژیانی خۆیان هێنا.
رەنگە نەوەکانی داهاتوو بە سەرسوڕمانەوە بڕواننە سەردەمی ئێمە؛ بۆ چەرخێک کە تێیدا بەهای مرۆڤێک نەک بە مرۆڤایەتییەکەی، بەڵکوو بە ڕەنگی پاسپۆرتەکەی دەپێورا. ڕەنگە ڕۆژێک بێت کە کەرامەتی مرۆڤ بە سنوورەکانی جوگرافیاوە گرێ نەدرابێت؛ ڕۆژێک کە زەوی نەک وەک کۆمەڵێک ناوچەی گەمارۆدراو، بەڵکوو ببێتە ماڵێکی هاوبەش بۆ هەموو مرۆڤەکان.
ئاواتی ئەو ڕۆژە، ئاواتی جیهانێکە کە تێیدا هیچ کەس بۆ زیندوو مانەوە ناچار بە ڕاکردن نەبێت و هیچ مرۆڤێک بۆ سەلماندنی مافی مرۆڤ بوونی خۆی، پێویستی بە نیشاندانی بەڵگەنامەیەک نەبێت. جیهانێک کە تێیدا مرۆڤ، پێش ئەوەی هاووڵاتیی وڵاتێک بێت، بە ئەندامێکی بنەماڵەی گەورەی مرۆڤایەتی دابنرێت.
و چەندە جوان سەعدی، سەدەها ساڵ لەمەوبەر، ئاسۆیەکی کێشا کە هێشتا لێی دوورین:
بنیآدم اعضای یک پیکرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار
شاید مانای ڕاستەقینەی شارستانیەت، نەک لە دەسەڵاتی دەوڵەتەکان و قایمیی سنوورەکان، بەڵکوو لەو ڕۆژەدا دەرکەوێت کە ئەم بەیتە شیعرانە چیتر ئاوات نەبن، بەڵکوو ڕاستییەکی ژیانی مرۆڤ بن.
نووسەر: شۆڕش کەریمی
وەرگێڕ: بەهار حسەینی
20.06.2026
