شامگاه ۲۴ آبان ۱۳۹۸، در پی اعلام ناگهانی افزایش قیمت بنزین، اعتراضات گسترده‌ای در ایران آغاز شد؛ اعتراضی که در مدت کوتاهی از یک مطالبه اقتصادی فراتر رفت و به خیزشی سیاسی علیه جمهوری اسلامی تبدیل شد. آبان ۹۸ را نمی‌توان صرفاً اعتراض به گرانی بنزین دانست؛ این خیزش حاصل انباشت سال‌ها فقر، نابرابری، فساد ساختاری، تبعیض و محرومیت سیاسی و اجتماعی بود. افزایش قیمت بنزین سهمیه‌ای از هزار به ۱۵۰۰ تومان و بنزین آزاد به سه هزار تومان، در شرایطی اعلام شد که جامعه ایران زیر فشار تورم، سقوط ارزش پول ملی، بیکاری و کاهش شدید قدرت خرید قرار داشت. این تصمیم ناگهانی، بدون اطلاع‌رسانی و اقناع عمومی، جرقه اعتراضی شد که ریشه‌های آن در ساختار اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی قرار داشت. بحران اقتصادی ایران را نمی‌توان صرفاً به تحریم‌های خارجی نسبت داد. اقتصاد رانتی، انحصار منابع و ثروت، فساد گسترده، خصوصی‌سازی‌های مسئله‌دار، نفوذ نهادهای نظامی و مذهبی در اقتصاد و فقدان نظارت عمومی، از عوامل مهم تعمیق شکاف طبقاتی بوده‌اند. در این ساختار، سپاه پاسداران و مجموعه‌ای از بنیادها و نهادهای وابسته به قدرت از نفوذ اقتصادی گسترده‌ای برخوردارند، در حالی که کارگران، مزدبگیران، بیکاران و اقشار کم‌درآمد با ناامنی معیشتی و کاهش مستمر سطح زندگی مواجه‌اند
از منظر طبقاتی، آبان ۹۸ را باید خیزش بخش‌های محروم و فرودست جامعه دانست؛ خیزشی که در آن جوانان بیکار، کارگران، حاشیه‌نشینان و ساکنان مناطق محروم نقش برجسته‌ای داشتند. اعتراضات در شهرها و محلاتی گسترش یافت که سال‌ها با فقر، بیکاری، محرومیت و بی‌توجهی ساختاری روبه‌رو بودند. با این حال، دامنه نارضایتی به این گروه‌ها محدود نماند و لایه‌های دیگری از جامعه را نیز دربر گرفت. مسئله اصلی، پیوند بحران معیشت با فقدان آزادی و امکان مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خود بود.
اعتراضات در فاصله ۲۴ تا ۳۰ آبان به ۲۹ استان از ۳۱ استان کشور گسترش یافت. بر اساس گزارش سازمان ملل متحد، شمار شرکت‌کنندگان در این اعتراضات تا حدود ۲۰۰ هزار نفر برآورد شده است. شعارهای خیابانی نیز به‌سرعت از اعتراض اقتصادی فراتر رفت و ساختار سیاسی جمهوری اسلامی، فساد، تبعیض و شیوه حکمرانی آن را هدف قرار داد. به این ترتیب، افزایش قیمت بنزین به جرقه رویارویی گسترده‌تری میان جامعه معترض و حکومت تبدیل شد.
پاسخ جمهوری اسلامی به این اعتراضات، سرکوبی خونین بود. نیروهای امنیتی و انتظامی با استفاده از سلاح گرم به معترضان و رهگذران شلیک کردند. سازمان عفو بین‌الملل در آخرین فهرست تفصیلی خود، ۳۲۱ مورد مرگ ناشی از برخورد نیروهای امنیتی را مستند کرده است؛ از جمله جان‌باختن زنان و کودکان. این رقم شمار قربانیان مستند شده است و عفو بین‌الملل احتمال می‌دهد شمار واقعی جان‌باختگان بیشتر باشد. هزاران نفر نیز بازداشت شدند و گزارش‌های متعددی از شکنجه، بدرفتاری و اعترافات اجباری انتشار یافت.
در کنار کشتار خیابانی، قطع تقریباً سراسری اینترنت که از ۲۵ و ۲۶ آبان به خاموشی گسترده ارتباطی انجامید، امکان ارتباط شهروندان با جهان خارج و انتشار تصاویر و گزارش‌های سرکوب را به‌شدت محدود کرد. تحقیقات عفو بین‌الملل نشان می‌دهد این خاموشی ارتباطی در پنهان‌ماندن ابعاد کشتار و دشوار شدن مستندسازی آن نقش داشت. تا امروز، هیچ روند قضایی مستقل و معتبری برای رسیدگی به کشتارهای مستند شده آبان و محاکمه آمران و عاملان آن شکل نگرفته است.
آبان ۹۸ از نظر اجتماعی و سیاسی نیز نقطه عطفی بود. سرکوب خونین، شکاف میان جامعه و جمهوری اسلامی را عمیق‌تر کرد و اعتماد عمومی را بیش از پیش از میان برد. خانواده‌های جان‌باختگان، به‌جای برخورداری از حق دسترسی به حقیقت و عدالت، در موارد متعدد با تهدید، فشار و محدودیت در برگزاری مراسم یادبود روبه‌رو شدند. با این همه، دادخواهی متوقف نشد و خانواده‌هایی چون مادران پویا بختیاری و پژمان قلی‌پور به صداهای شناخته‌شده این مطالبه تبدیل شدند.
یکی از مهم‌ترین میراث‌های آبان، پیوند میان مطالبات اقتصادی و آزادی‌خواهانه بود. اعتراض به فقر و نابرابری از مطالبه آزادی، کرامت انسانی و حق تعیین سرنوشت جدا نیست. این پیوند را می‌توان در اعتراضات صنفی کارگران، معلمان و بازنشستگان و نیز در جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ مشاهده کرد. هر یک از این حرکت‌ها زمینه‌ها و ویژگی‌های خاص خود را داشته‌اند، اما مطالبات مربوط به عدالت، آزادی، برابری و پایان تبعیض در همه آنها حضوری برجسته داشته است.
آبان همچنین اهمیت همبستگی میان کارگران، زنان، جوانان، معلمان، بازنشستگان، زحمتکشان و گروه‌های محروم در مناطق مختلف کشور را آشکار کرد. شکاف‌های اقتصادی و سیاسی، در کنار تبعیض‌های جنسیتی و قومی، از مسائل درهم‌تنیده جامعه ایران هستند و هیچ تحلیل جامعی از آینده کشور نمی‌تواند آنها را جدا از یکدیگر بررسی کند.
امروز، پس از گذشت هفت سال، آبان ۹۸ همچنان با چند مطالبه اساسی گره خورده است: روشن‌شدن حقیقت، شناسایی و محاکمه آمران و عاملان کشتار، حق دادخواهی خانواده‌ها، آزادی زندانیان سیاسی و پایان‌دادن به سرکوب اعتراضات مسالمت‌آمیز. در کنار این مطالبات، مقابله با فساد و انحصار اقتصادی، تأمین حقوق کارگران و زحمتکشان، رفع تبعیض و برقراری آزادی‌های سیاسی و اجتماعی، از ضرورت‌های دستیابی به جامعه‌ای عادلانه است.
آبان ۹۸ نشان داد که فقر و نابرابری در ایران از ساختار سیاسی و اقتصادی حاکم جدا نیستند و بدون پاسخ‌گویی صاحبان قدرت و مشارکت آزادانه مردم، نمی‌توان از اصلاح پایدار سخن گفت. جمهوری اسلامی با گلوله توانست خیابان‌ها را موقتاً خلوت کند، اما نتوانست مطالبات و پرسش‌هایی را که به اعتراض انجامیده بودند از میان ببرد. آبان هرگز نخواهد مُرد؛ زیرا حقیقت آن هنوز روشن نشده، دادخواهی خانواده‌های جان‌باختگان به سرانجام نرسیده و ریشه‌های اقتصادی و سیاسی آن همچنان پابرجاست. یاد جان‌باختگان آبان، یادآور ضرورت مبارزه برای ساختن جامعه‌ای است که در آن نه فقر ابزار سلطه باشد، نه آزادی قربانی استبداد شود و نه اعتراض مردم با گلوله پاسخ گیرد.
یاد و نام جان‌باختگان آبان ۱۳۹۸ گرامی باد.
ایوب دباغیان | ۲۴ آبان ۱۴۰۵
منابع:
۱. گزارش گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد درباره وضعیت حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران، سند A/HRC/43/61؛ شامل اطلاعات مربوط به گستره اعتراضات آبان ۱۳۹۸ و زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی آن.
۲. سازمان عفو بین‌الملل، فهرست تفصیلی ۳۲۱ جان‌باخته اعتراضات آبان ۱۳۹۸؛ به‌روزرسانی ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۲.
۳. سازمان عفو بین‌الملل، گزارش تحقیقی درباره کشتار معترضان و قطع سراسری اینترنت در آبان ۱۳۹۸.
۴. مقاله پیشین ایوب دباغیان، «آبان هرگز نخواهد مُرد: روایت و تحلیل طبقاتی خیزش آبان ۱۳۹۸»، منتشرشده در ۲۱ آبان ۱۴۰۴.
