خشونت علیه زنان؛ از مناسبات اجتماعی تا ضرورت رهایی از سرمایه‌داری/ بیست و پنج نوامبر؛ روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان

آرش آزاد

 خشونت علیه زنان؛ مسئله‌ای ساختاری و تاریخی

 بیست و پنج نوامبر، روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان، فرصتی است برای تأکید دوباره بر واقعیتی که هنوز در زندگی میلیون‌ها زن در سراسر جهان جریان دارد. خشونت علیه زنان به خشونت فیزیکی محدود نیست؛ خشونت کلامی، روانی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و جنسی، و نیز محدودکردن آزادی و حق انتخاب زنان، شکل‌های گوناگون این ستم را تشکیل می‌دهند. این خشونت‌ها را نمی‌توان صرفاً به رفتار فردی چند مرد یا به اختلافات خانوادگی تقلیل داد. خشونت علیه زنان در تار و پود مناسبات اجتماعی ریشه دارد و با اقتصاد، سیاست، فرهنگ، زبان، قانون و روابط روزمره درهم‌تنیده است. مردسالاری فقط مجموعه‌ای از باورهای شخصی یا رفتارهای فردی نیست؛ مناسباتی تاریخی و اجتماعی است که در نهادها .و روابط قدرت بازتولید می‌شود. کلارا زتکین در سخنرانی سال ۱۸۹۶ خود درباره مسئله زنان کارگر نشان می‌دهد که وضعیت زنان را باید در پیوند با مناسبات مالکیت و جایگاه طبقاتی آنان بررسی کرد. او میان زنانی که از طبقات مالک‌اند و زنان پرولتر که برای تأمین زندگی ناچار به فروش نیروی کار خود هستند، تمایز می‌گذارد و بر ضرورت پیوند مبارزه زنان کارگر با مبارزه سوسیالیستی تأکید می‌کند. این نگاه، مسئله زنان را از سطح اخلاق فردی فراتر می‌برد و آن .را در متن مناسبات اجتماعی و اقتصادی قرار می‌دهد

کار مزدی، کار خانگی و بار مضاعف زنان

زنان تقریباً نیمی از جمعیت جامعه را تشکیل می‌دهند و در عرصه‌های مختلف تولید و خدمات حضور دارند؛ بااین‌حال، حضور آنان در بازار کار به معنای برابری واقعی نیست. زنان همچنان با دستمزدهای پایین‌تر، فرصت‌های شغلی نابرابر، ناامنی اقتصادی و موانع پیشرفت شغلی روبه‌رو هستند. در کنار کار مزدی، بخش بزرگی از کار خانگی، مراقبت از کودکان، سالمندان و اعضای خانواده و انجام وظایف عاطفی و روزمره نیز بر دوش آنان قرار می‌گیرد. این کارها، با وجود آنکه برای ادامه زندگی اجتماعی و بازتولید نیروی کار ضروری‌اند، غالباً بی‌مزد و نامرئی باقی می‌مانند. زنانی که بیرون از خانه کار می‌کنند، پس از پایان ساعات کار مزدی نیز معمولاً با دور دوم کار در خانه روبه‌رو هستند. بنابراین مسئله فقط ورود زنان به بازار کار نیست؛ مسئله تقسیم نابرابر کار و مسئولیت در جامعه و خانواده نیز هست.

الکساندرا کولونتای در «کمونیسم و خانواده» (۱۹۲۰) به دگرگونی تاریخی خانواده و انتقال بخشی از وظایف مراقبتی و خانگی به خدمات اجتماعی می‌پردازد. او نشان می‌دهد که رهایی زنان صرفاً با ورود آنان به تولید اجتماعی تحقق نمی‌یابد، اگر تمام مسئولیت‌های خانه .و خانواده همچنان بر دوش خود زنان باقی بماند. سیلویا فدریچی در «دستمزد علیه کار خانگی» (۱۹۷۵) بر این نکته انگشت می‌گذارد که کار خانگیِ بی‌مزد، فعالیتی حاشیه‌ای یا صرفاً ناشی از عشق و وظیفه طبیعی زنان نیست؛ این کار در بازتولید نیروی کار و استمرار مناسبات سرمایه‌داری نقشی اساسی دارد. ماریا روزا دالا کوستا و سلما جیمز نیز در «قدرت زنان و براندازی جامعه» (۱۹۷۲) نشان می‌دهند که خانواده و کار خانگی باید در متن سازمان اجتماعی تولید و بازتولید بررسی شوند.

بازتولید اجتماعی و پیوند ستم جنسیتی با سرمایه‌داری

برای فهم رابطه میان ستم جنسیتی و سرمایه‌داری، باید به فراتر از محل کار و رابطه مستقیم کارگر و سرمایه‌دار نگاه کرد. نیروی کار هر روز باید بازتولید شود: انسان‌ها باید غذا بخورند، استراحت کنند، مراقبت شوند، کودکان پرورش یابند و نسل تازه‌ای از نیروی کار شکل بگیرد. بخش مهمی از این فرایند در خانه و از طریق کار زنان انجام می‌شود؛ .کاری که اغلب بدون دستمزد و بدون به‌رسمیت‌شناختن اجتماعی باقی می‌ماند. لیز فوگل در کتاب «مارکسیسم و ستم بر زنان: به‌سوی نظریه‌ای وحدت‌یافته» (۱۹۸۳) می‌کوشد ستم بر زنان را در پیوند با بازتولید نیروی کار و مناسبات تولید سرمایه‌داری تحلیل کند. اهمیت رویکرد او در این است که ستم جنسیتی را نه مسئله‌ای جدا و بیرون از تحلیل طبقاتی، و نه پدیده‌ای که بتوان آن را به‌سادگی به اقتصاد فروکاست، بلکه مسئله‌ای می‌بیند که .باید سازوکارهای خاص آن را در کلیت مناسبات اجتماعی بررسی کرد. از این منظر، سرمایه‌داری می‌تواند از تقسیم جنسیتی کار و نابرابری‌های موجود بهره‌مند شود و هزینه بخشی از بازتولید نیروی کار را به خانواده و به‌ویژه زنان منتقل کند. این به معنای آن نیست که هر شکل مردسالاری فقط با سرمایه‌داری به وجود آمده یا تمام خشونت‌ها را بتوان به یک علت اقتصادی فروکاست؛ بلکه نشان می‌دهد مناسبات سرمایه‌داری چگونه .می‌توانند برخی شکل‌های ستم را حفظ، سازمان‌دهی و بازتولید کنند

تفاوت طبقاتی زنان و محدودیت مفهوم همبستگی صوری

زنان یک گروه اجتماعی یکدست با منافع اقتصادی و سیاسی کاملاً یکسان نیستند. زن سرمایه‌دار و زن کارگر، هرچند ممکن است در برخی عرصه‌ها با تبعیض جنسیتی روبه‌رو شوند، در مناسبات تولید و منافع طبقاتی جایگاه یکسانی ندارند. برابری حقوقی و فرصت‌های برابر برای زنان در چارچوب مالکیت و استثمار سرمایه‌دارانه، به‌تنهایی به معنای رهایی زنان طبقه کارگر نیست. آنجلا دیویس در کتاب «زنان، نژاد و طبقه» (۱۹۸۱) نشان می‌دهد که تجربه زنان را نمی‌توان جدا از تفاوت‌های طبقاتی و نژادی فهمید. او با بررسی تاریخ زنان سیاه‌پوست در ایالات متحده، نشان می‌دهد که چگونه برده‌داری، کار اجباری، نژادپرستی و خشونت جنسیتی به یکدیگر پیوند خورده‌اند. تحلیل او یادآوری می‌کند که سخن‌گفتن از «تجربه مشترک همه زنان» بدون توجه به تفاوت‌های تاریخی و طبقاتی، می‌تواند واقعیت زندگی بخش بزرگی از زنان را پنهان کند. از این رو، مبارزه برای رهایی زنان باید هم‌زمان با مبارزه علیه استثمار اقتصادی، تبعیض نژادی و ملی، و دیگر مناسبات سلطه پیوند بخورد. زنان طبقه کارگر و زنان توده‌های تحت ستم، در مبارزه علیه این مناسبات منافعی بنیادی دارند که نمی‌توان آن را با .مطالبات محدود به برابری در میان طبقات مالک جایگزین کرد.

خشونت جنسی و کنترل بدن زنان؛ از سلطه مردسالارانه تا انباشت سرمایه

خشونت علیه زنان را نمی‌توان بدون پرداختن به کنترل بدن و جنسیت آنان به‌درستی فهمید. خشونت جنسی صرفاً به تجاوز یا تعرض فیزیکی محدود نمی‌شود؛ تحمیل رابطه جنسی، تهدید و آزار جنسی، محدودکردن حق انتخاب در روابط عاطفی و جنسی، کنترل باروری، سلب حق تصمیم‌گیری درباره بارداری و مادری و تبدیل بدن زن به ابزاری برای ارضای نیازها و منافع دیگران، همگی شکل‌هایی از این سلطه‌اند. در این مناسبات، بدن زن نه به‌عنوان بخشی از وجود مستقل او، بلکه همچون قلمرویی تلقی می‌شود که مرد، خانواده، .نهادهای مذهبی یا دولت حق اعمال قدرت بر آن را برای خود قائل‌اند. آنجلا دیویس در «زنان، نژاد و طبقه» نشان می‌دهد که خشونت جنسی علیه زنان را نمی‌توان جدا از مناسبات تاریخی و طبقاتی بررسی کرد. او با بررسی دوران برده‌داری در ایالات متحده، نشان می‌دهد که تجاوز و آزار جنسی زنان سیاه‌پوست برده، صرفاً نتیجه رفتار فردی اربابان نبود، بلکه با ساختار مالکیت برده‌دارانه و سلطه اقتصادی و نژادی پیوند داشت. بدن زنان برده هم‌زمان نیروی کار، ابزار تولیدمثل و موضوع اعمال قدرت اربابان بود. دیویس همچنین نشان می‌دهد که چگونه پس از لغو برده‌داری، افسانه نژادپرستانه «مرد سیاه‌پوست متجاوز» برای توجیه خشونت نژادی و سرکوب مردان سیاه‌پوست به کار گرفته شد؛ در حالی که خشونت جنسی تاریخی مردان سفیدپوست علیه زنان سیاه‌پوست به حاشیه رانده می‌شد. این تحلیل نشان می‌دهد که خشونت جنسی را نمی‌توان با یک توضیح صرفاً .جنسیتی فهمید؛ نژاد، طبقه و مناسبات قدرت نیز در شکل‌گیری و بازتولید آن نقش دارند

سیلویا فدریچی در کتاب «کالیبان و ساحره: زنان، بدن و انباشت بدوی» (۲۰۰۴)، از زاویه‌ای تاریخی به مسئله کنترل بدن زنان می‌پردازد. او استدلال می‌کند که در گذار به سرمایه‌داری، کنترل بر نیروی باروری و توان تولیدمثل زنان به یکی از عرصه‌های مهم اعمال قدرت دولت و مناسبات اقتصادی تبدیل شد. از نظر او، جرم‌انگاری برخی شیوه‌های جلوگیری از بارداری و سقط جنین، تعقیب زنان و سلب اختیار آنان بر فرایند تولیدمثل، بخشی از روند تاریخی‌ای بود که بدن زنان را بیش از پیش در خدمت بازتولید نیروی کار قرار داد. فدریچی در این تحلیل نشان می‌دهد که تولیدمثل را نمی‌توان صرفاً امری طبیعی و خارج از مناسبات اجتماعی دانست؛ این عرصه نیز، مانند کار مزدی، در معرض منافع .اقتصادی و اعمال قدرت سیاسی قرار دارد. اهمیت این بحث در آن است که کنترل بدن زنان فقط به خشونت مستقیم مردان در محیط خانواده یا روابط خصوصی محدود نمی‌شود. دولت، قانون، نهادهای مذهبی، عرف اجتماعی و مناسبات اقتصادی نیز می‌توانند در تعیین اینکه زنان چگونه زندگی کنند، چه رابطه‌ای داشته باشند، چه زمانی و چند فرزند به دنیا بیاورند و تا چه اندازه بر بدن خود اختیار داشته باشند، نقش ایفا کنند. بنابراین، حتی زمانی که خشونت به شکل مستقیم و فیزیکی اعمال نمی‌شود، ممکن است از طریق قانون، تهدید، وابستگی اقتصادی، شرمسارسازی اجتماعی و .تحمیل نقش‌های جنسیتی بازتولید شود. از این منظر، مبارزه با خشونت جنسی و کنترل بدن زنان نمی‌تواند به محکوم‌کردن رفتارهای فردی یا تغییر نگرش چند فرد محدود بماند. این مبارزه مستلزم به‌رسمیت‌شناختن حق بی‌قیدوشرط زنان بر بدن، جنسیت و زندگی خود، استقلال اقتصادی و اجتماعی آنان و مقابله با نهادها و مناسباتی است که این اختیار را از زنان سلب می‌کنند. رهایی زنان بدون .پایان‌دادن به سلطه بر بدن و نیروی تولیدمثل آنان ممکن نیست.

مردسالاری در زندگی روزمره و بازتولید غیرمستقیم خشونت

مردسالاری فقط از طریق خشونت آشکار یا قوانین رسمی بازتولید نمی‌شود؛ بسیاری از شکل‌های آن در رفتارها و روابط روزمره، گاه حتی با زبان حمایت و برابری‌خواهی، استمرار پیدا می‌کنند. کنترل‌کردن تصمیم‌های زنان به نام مراقبت، سخن‌گفتن به جای آنان، نادیده‌گرفتن تجربه و صدای مستقلشان، تحمیل وظیفه مدیریت عاطفی رابطه و انتظار برای آنکه زنان همواره نقش مراقب و پشتیبان را بر عهده بگیرند، نمونه‌هایی از بازتولید .غیرمستقیم مناسبات مردسالارانه‌اند. حتی مردانی که خود را مدافع حقوق زنان یا فمینیست می‌دانند، اگر به ساختار و پیچیدگی ستم آگاه نباشند، ممکن است ناخواسته در بازتولید آن مشارکت کنند. مسئله فقط نیت فردی نیست؛ باید دید در عمل چه کسی تصمیم می‌گیرد، چه کسی سخن می‌گوید، چه کسی کار مراقبتی و عاطفی را انجام می‌دهد و چه کسی از اختیار و استقلال بیشتری برخوردار است. زنان نیز، مانند دیگر اعضای جامعه، ممکن است تحت تأثیر مناسبات مسلط، نقش‌های تحمیل‌شده را طبیعی تلقی کنند و در بازتولید آن‌ها سهیم شوند. این امر مسئولیت ساختاری ستم را از دوش نهادها و مناسبات مردسالارانه برنمی‌دارد؛ بلکه نشان می‌دهد سلطه چگونه .از مسیر عادت‌ها و هنجارهای اجتماعی درونی می‌شود. می‌توان این وضعیت را با بخشی از تجربه طبقه کارگر مقایسه کرد: کارگر نیز ممکن است تحت تأثیر ایدئولوژی مسلط، علیه منافع طبقاتی خود عمل کند یا به گرایش‌های ارتجاعی و راست‌گرا گرایش پیدا کند. بنابراین، رهایی نه صرفاً با تغییر نیت افراد، بلکه با آگاهی، نقد مناسبات مسلط و سازمان‌یابی جمعی امکان‌پذیر می‌شود.

سازمان‌یابی مستقل زنان و ضرورت نهادهای ضدخشونت

مبارزه با خشونت علیه زنان به همبستگی فردی و محکوم‌کردن اخلاقی خشونت محدود نمی‌شود. این مبارزه به نهادهای عینی و پایدار نیاز دارد: تشکل‌های مستقل زنان، شبکه‌های حمایت از قربانیان خشونت، پناهگاه‌های امن، دسترسی به خدمات حقوقی و روانی، حمایت اقتصادی، آموزش عمومی و سازوکارهایی که امکان گزارش و پیگیری خشونت را بدون ترس از مجازات اجتماعی یا اقتصادی فراهم کنند. تجربه و نوشته‌های زتکین، کولونتای، دالا کوستا و جیمز، با وجود تفاوت‌های نظری و تاریخی‌شان، بر اهمیت پیوند مبارزه زنان با سازمان‌یابی اجتماعی و دگرگونی مناسبات مادی تأکید می‌کنند. سازمان‌یابی مستقل زنان ضروری است؛ زیرا بدون حضور و صدای مستقل آنان، حتی جنبش‌هایی که خود را ضدسرمایه‌داری یا برابری‌خواه می‌نامند نیز ممکن است سلسله‌مراتب جنسیتی را در درون خود بازتولید کنند. رهایی زنان را نمی‌توان به وعده‌های دولت‌ها یا اصلاحات صوری واگذار کرد. حق انتخاب، امنیت، استقلال اقتصادی و مشارکت سیاسی باید به مطالبات مشخص و قابل تحقق تبدیل شوند و زنان خود در سازمان‌دهی و پیگیری آن‌ها نقش تعیین‌کننده داشته باشند.

از مطالبات روزمره تا افق رهایی سوسیالیستی

مبارزه علیه خشونت و ستم بر زنان باید از مطالبات فوری و ملموس زندگی آغاز کند: امنیت در خانه و محل کار و خیابان، دستمزد برابر، حق تشکل‌یابی، خدمات عمومی مراقبت از کودک و سالمند، دسترسی آزاد به خدمات بهداشتی و باروری، حق تصمیم‌گیری درباره بدن و زندگی، و مقابله با تبعیض در قانون و محیط کار اما این مطالبات نباید از افق .دگرگونی بنیادی مناسبات اجتماعی جدا شوند. از منظر مارکسیستی، مطالبات روزمره می‌توانند به نقطه عزیمت مبارزه‌ای گسترده‌تر برای تغییر مناسبات تولید و قدرت تبدیل شوند. این افق مستلزم نقد استثمار سرمایه‌دارانه و نهادهای سیاسی و اجتماعی‌ای است که آن را حفظ می‌کنند. در این چارچوب، مبارزه برای رهایی زنان بخشی جدایی‌ناپذیر از مبارزه علیه کلیت مناسبات طبقاتی و سلطه است؛ نه مسئله‌ای فرعی که بتوان آن را به پس از پیروزی یک جنبش یا انقلاب موکول کرد. زنان بورژوا و زنان طبقه کارگر در همه عرصه‌ها منافع یکسانی ندارند. برای زنان طبقه کارگر، رهایی از خشونت و تبعیض با رهایی از استثمار اقتصادی، وابستگی مادی و محرومیت سیاسی و فرهنگی پیوند خورده است. به همین دلیل، مبارزه زنان باید هم مستقل باشد و هم با مبارزه عمومی طبقه کارگر و دیگر گروه‌های تحت ستم پیوند برقرار کند.

رهایی زنان و رهایی کل جامعه

تاریخ رسمی و مردسالار، نقش زنان را در بسیاری از عرصه‌های سیاسی، علمی، فرهنگی و انقلابی کم‌رنگ یا حذف کرده است. حتی ضرب‌المثل‌هایی مانند «پشت هر مرد موفق، یک زن است» در ظاهر از نقش زنان تقدیر می‌کنند، اما اغلب آنان را در جایگاه پشتیبان و پشت‌صحنه نگه می‌دارند؛ گویی نقش زن فراهم‌کردن امکان موفقیت مرد است، نه حضور مستقل و برابر در ساختن تاریخ رهایی زنان به معنای افزودن چند زن به ساختارهای موجود، بدون تغییر مناسبات قدرت، نیست. مسئله دگرگون‌کردن همان مناسباتی است که زنان را به نیروی کار ارزان، کارگر خانگی بی‌مزد، موضوع کنترل جنسی و حامل مسئولیت نامتناسب مراقبت تبدیل می‌کنند. جامعه‌ای که در آن نیمی از انسان‌ها از اختیار و آزادی واقعی محروم‌اند، نمی‌تواند جامعه‌ای آزاد باشد. بنابراین، مبارزه علیه خشونت بر زنان نه مبارزه‌ای حاشیه‌ای و نه صرفاً مطالبه‌ای حقوقی است؛ بخشی اساسی از مبارزه برای رهایی انسان از استثمار و سلطه است. رهایی زنان بدون دگرگونی مناسبات اجتماعی ممکن نیست و رهایی کل جامعه نیز بدون رهایی زنان تحقق نخواهد یافت.

آرش آزاد

جمعه ۲۹ آبان ۱۴۰۵

منابع و آثار مورد استفاده

  • Clara Zetkin, “Only in Conjunction With the Proletarian Woman Will Socialism Be Victorious” (1896).
  • Alexandra Kollontai, “Communism and the Family” (1920).
  • Silvia Federici, “Wages Against Housework” (1975).
  • Mariarosa Dalla Costa and Selma James, The Power of Women and the Subversion of the Community (1972).
  • Lise Vogel, Marxism and the Oppression of Women: Toward a Unitary Theory (1983; reprinted 2013).
  • Angela Y. Davis, Women, Race & Class (1981).
  • Silvia Federici, Caliban and the Witch: Women, the Body and Primitive Accumulation (2004).

یادداشت نظری: این آثار از نظر نظری یکدست نیستند و نباید دیدگاه‌های زتکین، کولونتای، فدریچی، دالا کوستا و جیمز، فوگل و دیویس را نظریه‌ای واحد تلقی کرد. صورت‌بندی مربوط به مطالبات انتقالی و افق دگرگونی انقلابی مناسبات سیاسی و اقتصادی، موضع سیاسی مقاله است و در این متن به‌عنوان نقل‌قول یا موضع مستقیم هیچ‌یک از نویسندگان معرفی نشده است